अध्याय 25: मार्कण्डेय द्वारा श्रीराम के वनवास का स्मरण

तत्काननं प्राप्य नरेन्द्रपुत्राः
सुखोचिता वासमुपेत्य कृच्छ्रम् ।
विजह्रुरिनद्रप्रतिमाः शिवेषु
सरस्वतीसालवनेषु तेषु

tatkānanaṃ prāpya narendraputrāḥ
sukhocitā vāsamupetya kṛcchram |
vijahrurinadrapratimāḥ śiveṣu
sarasvatīsālavaneṣu teṣu

यतींश्च राजा स मुनींश्च सर्वां
स्तस्मिन्वने मूलफलैरुदग्रैः ।
द्विजातिमुख्यानृषभः कुरूणां
संतर्पयामास महानुभावः

yatīṃśca rājā sa munīṃśca sarvāṃ
stasminvane mūlaphalairudagraiḥ |
dvijātimukhyānṛṣabhaḥ kurūṇāṃ
saṃtarpayāmāsa mahānubhāvaḥ

इष्टीश्च पित्र्याणि तथा क्रियाश्च
महावने वसतां पाण्डवानाम् ।
पुरोहितस्तत्र समृद्धतेजा-
श्चकार धौम्यः पितृवन्नृपाणाम्

iṣṭīśca pitryāṇi tathā kriyāśca
mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānām |
purohitastatra samṛddhatejā-
ścakāra dhaumyaḥ pitṛvannṛpāṇām

अपेत्य राष्ट्राद्वसतां तु तेषा-
मृषिः पुराणोऽतिथिराजगाम ।
तमाश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा
मार्कण्डेयः श्रीमतां पाण्डवानाम्

apetya rāṣṭrādvasatāṃ tu teṣā-
mṛṣiḥ purāṇo'tithirājagāma |
tamāśramaṃ tīvrasamṛddhatejā
mārkaṇḍeyaḥ śrīmatāṃ pāṇḍavānām

तमागतं ज्वलितहुताशनप्रभं
महामनाः कुरुवृषभो युधिष्ठिरः ।
अपूजयत्सुरऋषिमानवार्चितं
महामुनिं ह्यनुपमसत्ववीर्यवान्

tamāgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ
mahāmanāḥ kuruvṛṣabho yudhiṣṭhiraḥ |
apūjayatsuraṛṣimānavārcitaṃ
mahāmuniṃ hyanupamasatvavīryavān

स सर्वविद्द्रौपदीं वीक्ष्य दीनां
युधिष्टिरं भीमसेनार्जुनौ च ।
संस्मृत्यरामं मनसा महात्मा
तपस्विमध्येऽस्मयतामितौजाः

sa sarvaviddraupadīṃ vīkṣya dīnāṃ
yudhiṣṭiraṃ bhīmasenārjunau ca |
saṃsmṛtyarāmaṃ manasā mahātmā
tapasvimadhye'smayatāmitaujāḥ

तं धर्मराजो विमना इवाब्रवी-
त्सर्वे ह्रिया सन्ति तपस्विनोऽमी ।
भवानिदं किं स्मयतीव हृष्ट-
स्तपस्विनां पश्यतां मामुदीक्ष्य

taṃ dharmarājo vimanā ivābravī-
tsarve hriyā santi tapasvino'mī |
bhavānidaṃ kiṃ smayatīva hṛṣṭa-
stapasvināṃ paśyatāṃ māmudīkṣya

न तात हृष्यामि न च स्मयामि
प्रहर्षजो मां भजतेन दर्पः ।
तवापदं त्वद्य समीक्ष्य रामं
सत्यव्रतं दाशरथिं स्मरामि

na tāta hṛṣyāmi na ca smayāmi
praharṣajo māṃ bhajatena darpaḥ |
tavāpadaṃ tvadya samīkṣya rāmaṃ
satyavrataṃ dāśarathiṃ smarāmi

स चापि राजा सह लक्ष्मणेन
वने निवासं पितुरेव शासनात् ।
धन्वी चरन्पार्थ मयैव दृष्टो
गिरे पुरा ऋष्यमूकस्य सानौ

sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena
vane nivāsaṃ pitureva śāsanāt |
dhanvī caranpārtha mayaiva dṛṣṭo
gire purā ṛṣyamūkasya sānau

सहस्रनेत्रप्रतिमो महात्मा
यमस्य नेता नमुचेश्च हन्ता ।
पितुर्निदेशादनघः स्वधर्मं
चरन्वने दाशरथिश्चकार

sahasranetrapratimo mahātmā
yamasya netā namuceśca hantā |
piturnideśādanaghaḥ svadharmaṃ
caranvane dāśarathiścakāra

स चापि शक्रस् समप्रभावो
महानुभावः समरेष्वजेयः ।
विहाय भोगानचरद्वनेषु
नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्

sa cāpi śakras samaprabhāvo
mahānubhāvaḥ samareṣvajeyaḥ |
vihāya bhogānacaradvaneṣu
neśe balasyeti caredadharmam

भापाश्च नाभागभगीरथादयो
महीमिमां सागरान्तां विजित्य ।
सत्येन तेऽप्यजयस्तात लोका-
न्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्

bhāpāśca nābhāgabhagīrathādayo
mahīmimāṃ sāgarāntāṃ vijitya |
satyena te'pyajayastāta lokā-
nneśe balasyeti caredadharmam

अलर्कमाहुर्नवर्य सन्तं
सत्यव्रतं काशिकरूशराजम् ।
विहाय राज्यानि वसूनि चैव
नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्

alarkamāhurnavarya santaṃ
satyavrataṃ kāśikarūśarājam |
vihāya rājyāni vasūni caiva
neśe balasyeti caredadharmam

धात्रा विधिर्यो विहितः पुराणै-
स्तं पूजयन्तो नरवर्य सन्तः ।
सप्तर्षयः पार्थ दिवि प्रभान्ति
नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्

dhātrā vidhiryo vihitaḥ purāṇai-
staṃ pūjayanto naravarya santaḥ |
saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti
neśe balasyeti caredadharmam

महाबलान्पर्वतकूटमात्रा-
न्विषाणिनः पश्य गजान्नरेन्द्र ।
स्थितान्निदेशे नरवर्य धातु-
र्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम्

mahābalānparvatakūṭamātrā-
nviṣāṇinaḥ paśya gajānnarendra |
sthitānnideśe naravarya dhātu-
rneśe balasyeti caredadharmam

सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य
तथा यथावद्विहितं विधात्रा ।
स्वयोनितः कर्म सदाचरन्ति
नेसे बलस्येति चरेदधर्मम्

sarvāṇi bhūtāni narendra paśya
tathā yathāvadvihitaṃ vidhātrā |
svayonitaḥ karma sadācaranti
nese balasyeti caredadharmam

सत्येनं धर्मेण यथार्हवृत्त्या
ह्रिया तथा सर्वभूतान्यतीत्य ।
यशश्च तेजश्च तवापि दीप्तं
विभावसोर्भास्करस्येव पार्त

satyenaṃ dharmeṇa yathārhavṛttyā
hriyā tathā sarvabhūtānyatītya |
yaśaśca tejaśca tavāpi dīptaṃ
vibhāvasorbhāskarasyeva pārta

यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव
कृच्छ्रं वने वासमिमं निरूष्य ।
ततः श्रियं तेजसा तेन दीप्ता-
मादास्वसे पार्थिव कौरेवभ्यः

yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva
kṛcchraṃ vane vāsamimaṃ nirūṣya |
tataḥ śriyaṃ tejasā tena dīptā-
mādāsvase pārthiva kaurevabhyaḥ

तमेवमुक्त्वा वचनं महर्षि-
स्तपस्विमध्ये सहितं सुहृद्धिः ।
आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश्च पार्थां-
स्ततः प्रतस्थे दिशमुत्तरां सः

tamevamuktvā vacanaṃ maharṣi-
stapasvimadhye sahitaṃ suhṛddhiḥ |
āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃśca pārthāṃ-
stataḥ pratasthe diśamuttarāṃ saḥ