अध्याय 26: बक दाल्भ्य का उपदेश: ब्राह्मण और क्षत्रिय का मेल

वसत्सु वै द्वैतवने पाण्डवेषु महात्मसु ।
अनुकीर्णं महारण्यं ब्राह्मणैः समपद्यत

vasatsu vai dvaitavane pāṇḍaveṣu mahātmasu |
anukīrṇaṃ mahāraṇyaṃ brāhmaṇaiḥ samapadyata

ईर्यमाणेन सततं ब्रह्मघोषेण सर्वशः ।
ब्रह्मलोकसमं पुण्यमासीद्द्वैतवनं सरः

īryamāṇena satataṃ brahmaghoṣeṇa sarvaśaḥ |
brahmalokasamaṃ puṇyamāsīddvaitavanaṃ saraḥ

यजुषामृचां साम्नां च गद्यानां चैव सर्वशः ।
आसीदुच्चार्यमाणानां निःस्वनो हृदयंगमः

yajuṣāmṛcāṃ sāmnāṃ ca gadyānāṃ caiva sarvaśaḥ |
āsīduccāryamāṇānāṃ niḥsvano hṛdayaṃgamaḥ

ज्याघोषश्चैव पार्थानां ब्रह्मघोषश्च धीमताम् ।
संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं भूय एव व्यरोचत

jyāghoṣaścaiva pārthānāṃ brahmaghoṣaśca dhīmatām |
saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ bhūya eva vyarocata

अथाब्रवीद्बको दाल्भ्यो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
सन्ध्यां कौन्तेयमासीनमृषिभिः परिवारितम्

athābravīdbako dālbhyo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
sandhyāṃ kaunteyamāsīnamṛṣibhiḥ parivāritam

पश्य द्वैतवने पार्थ ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ।
होमवेलां कुरुश्रेष्ठ संप्रज्वलितपावकाम्

paśya dvaitavane pārtha brāhmaṇānāṃ tapasvinām |
homavelāṃ kuruśreṣṭha saṃprajvalitapāvakām

चरन्ति धर्मं पुण्येऽस्मिंस्त्वया गुप्ता धृतव्रताः ।
भृगवोऽङ्गिरसश्चैव वासिष्ठाः काश्यपैः सह

caranti dharmaṃ puṇye'smiṃstvayā guptā dhṛtavratāḥ |
bhṛgavo'ṅgirasaścaiva vāsiṣṭhāḥ kāśyapaiḥ saha

आगस्त्याश्च महाभागा आत्रेयाश्चोत्तमव्रताः ।
सर्वस्य जगतः श्रेष्ठा ब्राह्मणाः संगतास्त्वया

āgastyāśca mahābhāgā ātreyāścottamavratāḥ |
sarvasya jagataḥ śreṣṭhā brāhmaṇāḥ saṃgatāstvayā

इदं तु वचनं पार्थ शृण्वेकाग्रमना मम ।
भ्रातृभिः सह कौन्तेय यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव

idaṃ tu vacanaṃ pārtha śṛṇvekāgramanā mama |
bhrātṛbhiḥ saha kaunteya yattvāṃ vakṣyāmi kaurava

ब्राह्म क्षत्रेण संसृष्टं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह ।
उदीर्णे दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ

brāhma kṣatreṇa saṃsṛṣṭaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha |
udīrṇe dahataḥ śatrūnvanānīvāgnimārutau

नाब्राह्मणस्तात चिरं बुभूषे-
दिच्छन्नमं लोकममुं च जेतुम् ।
विनीतधर्मार्थमपेतमोहं
लब्ध्वा द्विजं हन्ति नृपः सपत्नान्

nābrāhmaṇastāta ciraṃ bubhūṣe-
dicchannamaṃ lokamamuṃ ca jetum |
vinītadharmārthamapetamohaṃ
labdhvā dvijaṃ hanti nṛpaḥ sapatnān

चरन्नैश्रेयसं धर्मं प्रजापालनकारितम् ।
नाध्यगच्छद्बलिर्लोके तीर्थमन्यत्र वै द्विजात्

carannaiśreyasaṃ dharmaṃ prajāpālanakāritam |
nādhyagacchadbalirloke tīrthamanyatra vai dvijāt

अनूनमासीदसुरस्य कामै-
वैरोचनेः श्रीरपि चाक्षयाऽऽसीत् ।
लब्ध्वा महीं ब्राह्मणसंप्रयोगा-
त्तेष्वाचरन्दुष्टमयथो व्यनश्यत्

anūnamāsīdasurasya kāmai-
vairocaneḥ śrīrapi cākṣayā''sīt |
labdhvā mahīṃ brāhmaṇasaṃprayogā-
tteṣvācaranduṣṭamayatho vyanaśyat

नाब्राह्मणं भूमिरियं सभूति-
र्वर्णं द्वितीयं भजते चिराय ।
समुद्रनेमिर्नमते तु तस्मै
यं ब्राह्मणः शास्ति नयैर्विनीतम्

nābrāhmaṇaṃ bhūmiriyaṃ sabhūti-
rvarṇaṃ dvitīyaṃ bhajate cirāya |
samudranemirnamate tu tasmai
yaṃ brāhmaṇaḥ śāsti nayairvinītam

कुञ्चरस्येव संग्रामे परिगृह्याङ्कुशग्रहम् ।
ब्राह्माणैर्विप्रहीनस्य क्षत्रस्य क्षीयते बलम्

kuñcarasyeva saṃgrāme parigṛhyāṅkuśagraham |
brāhmāṇairviprahīnasya kṣatrasya kṣīyate balam

ब्राह्मण्यनुपमा दृष्टिः क्षात्रमप्रतिमं बलम् ।
तौ यदा चरतः सार्धं तदा लोकः प्रसीदती

brāhmaṇyanupamā dṛṣṭiḥ kṣātramapratimaṃ balam |
tau yadā carataḥ sārdhaṃ tadā lokaḥ prasīdatī

यथा हि सुमहानग्निः कक्षं दहति सानिलः ।
तथा दहति राजन्यो ब्राह्मणेन समं रिपुम्

yathā hi sumahānagniḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ |
tathā dahati rājanyo brāhmaṇena samaṃ ripum

ब्राह्मणेष्वेव मेधावी बुद्धिपर्येषणं चरेत् ।
अलब्धस्य च लाभाय लब्धस्य परिवृद्धये

brāhmaṇeṣveva medhāvī buddhiparyeṣaṇaṃ caret |
alabdhasya ca lābhāya labdhasya parivṛddhaye

अलब्धलाभाय च लब्धवृद्धये ।
यथार्हतीर्थप्रतिपादनाय ।
यशस्विनं वेदविदं विपश्चितं
बहुश्रुं ब्राह्मणमेव वासयेत्

alabdhalābhāya ca labdhavṛddhaye |
yathārhatīrthapratipādanāya |
yaśasvinaṃ vedavidaṃ vipaścitaṃ
bahuśruṃ brāhmaṇameva vāsayet

ब्राह्मणेषूत्तमा भक्तिस्तव नित्यं युधिष्ठिर ।
तेन ते सर्वलोकेषु दीप्यते प्रथितं यशः

brāhmaṇeṣūttamā bhaktistava nityaṃ yudhiṣṭhira |
tena te sarvalokeṣu dīpyate prathitaṃ yaśaḥ

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे बकं दाल्भ्यमंपूजयन् ।
युधिष्ठिरं स्तूयमाने भूयः सुमनसोऽभवन्

tataste brāhmaṇāḥ sarve bakaṃ dālbhyamaṃpūjayan |
yudhiṣṭhiraṃ stūyamāne bhūyaḥ sumanaso'bhavan

द्वैपायनो नारदश्च जामदग्न्यः पृथुश्रवाः ।
इन्द्रद्युम्नो भालुकिश्च कृतचेताः सहस्रपात्

dvaipāyano nāradaśca jāmadagnyaḥ pṛthuśravāḥ |
indradyumno bhālukiśca kṛtacetāḥ sahasrapāt

कर्णश्रवाश्च मुञ्जश्च लवणाश्वश्च काश्यपः ।
हारीतः स्थूणकर्णश्च अग्निवेश्योऽथ शौनकः

karṇaśravāśca muñjaśca lavaṇāśvaśca kāśyapaḥ |
hārītaḥ sthūṇakarṇaśca agniveśyo'tha śaunakaḥ

कृतवाक्च सुवाश्चैव बृहदश्चो विभावसुः ।
ऊर्ध्वरेता वृषामित्रः सुहोत्रो होत्रवाहनः

kṛtavākca suvāścaiva bṛhadaśco vibhāvasuḥ |
ūrdhvaretā vṛṣāmitraḥ suhotro hotravāhanaḥ

एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।
अजातशत्रुमानर्चुः पुरंदरमिवर्षयः

ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ |
ajātaśatrumānarcuḥ puraṃdaramivarṣayaḥ