अध्याय 24: पाण्डवों का द्वैतवन सरोवर पर निवास

ततस्तेषु प्रयातेषु कौन्तेयः सत्यसंगरः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भ्रातॄन्सर्वान्युधिष्ठिरः

tatasteṣu prayāteṣu kaunteyaḥ satyasaṃgaraḥ |
abhyabhāṣata dharmātmā bhrātṝnsarvānyudhiṣṭhiraḥ

द्वादशेमाः समाऽस्माभिर्वस्तव्यं निर्जने वने ।
समीक्षध्वं महारण्ये देशं बहुमृगद्विजम्

dvādaśemāḥ samā'smābhirvastavyaṃ nirjane vane |
samīkṣadhvaṃ mahāraṇye deśaṃ bahumṛgadvijam

बहुपुष्पफलं रम्यं शिवं पुण्यजनोचितम् ।
यत्रेमा द्वादश समाः सुखं प्रतिवसेमहि

bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ śivaṃ puṇyajanocitam |
yatremā dvādaśa samāḥ sukhaṃ prativasemahi

एवमुक्ते प्रत्युवाच धर्मराजं धनंजयः ।
गुरुवन्मानववरं मानयित्वा मनस्विनम्

evamukte pratyuvāca dharmarājaṃ dhanaṃjayaḥ |
guruvanmānavavaraṃ mānayitvā manasvinam

भवानेव महर्षीणां वृद्धानां पर्युपासिता ।
अज्ञातं मानुषे लोके भवतो नास्ति किंचन

bhavāneva maharṣīṇāṃ vṛddhānāṃ paryupāsitā |
ajñātaṃ mānuṣe loke bhavato nāsti kiṃcana

त्वया ह्युपासिता नित्यं ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
द्वैपायनप्रभृतयो नारदश्च महातपाः

tvayā hyupāsitā nityaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ |
dvaipāyanaprabhṛtayo nāradaśca mahātapāḥ

यः सर्वलोकद्वाराणि नित्यं संचरते वशी ।
देवलोकाद्ब्रह्मलोकं गन्धर्वाप्सरसामपि

yaḥ sarvalokadvārāṇi nityaṃ saṃcarate vaśī |
devalokādbrahmalokaṃ gandharvāpsarasāmapi

अनुभावांश्च जानासि ब्राह्मणानां न संशयः ।
प्रभावांश्चैव वेत्थ त्वं सर्वेषामेव पार्थिव

anubhāvāṃśca jānāsi brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ |
prabhāvāṃścaiva vettha tvaṃ sarveṣāmeva pārthiva

त्वमेव राजञ्जानासि श्रेयःकारणमेव च ।
यत्रेच्छसि महाराज निवासं तत्र कुंर्महे

tvameva rājañjānāsi śreyaḥkāraṇameva ca |
yatrecchasi mahārāja nivāsaṃ tatra kuṃrmahe

इदं द्वैतवनं नाम सरः पुण्यजनोषितम् ।
बहुपुष्पफलं रम्यं नानाद्विजनिषेवितम्

idaṃ dvaitavanaṃ nāma saraḥ puṇyajanoṣitam |
bahupuṣpaphalaṃ ramyaṃ nānādvijaniṣevitam

अत्रेमा द्वादश समा विहरेमेति रोचये ।
यदि तेऽनुमतं राजन्किमन्यन्मन्यते भवान्

atremā dvādaśa samā viharemeti rocaye |
yadi te'numataṃ rājankimanyanmanyate bhavān

ममाप्येतन्मतं पार्थ त्वया यत्समुदाहृतम् ।
गच्छामः पुण्यविख्यातं महद्द्वैतवनं सरः

mamāpyetanmataṃ pārtha tvayā yatsamudāhṛtam |
gacchāmaḥ puṇyavikhyātaṃ mahaddvaitavanaṃ saraḥ

ततस्ते प्रययुः सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः ।
ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं पुण्यं द्वैतवनं सरः

tataste prayayuḥ sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
brāhmaṇairbahubhiḥ sārdhaṃ puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ

ब्राह्मणाः साग्निहोत्राश्च तथैव च निरग्नयः ।
स्वाध्यायिनो भिक्षवश्च तथैव वनवासिनः

brāhmaṇāḥ sāgnihotrāśca tathaiva ca niragnayaḥ |
svādhyāyino bhikṣavaśca tathaiva vanavāsinaḥ

बहवो ब्राह्मणास्तत्र परिवव्रुर्युधिष्ठिरम् ।
तपस्विनः सत्यशीलाः शतशः संशितव्रताः

bahavo brāhmaṇāstatra parivavruryudhiṣṭhiram |
tapasvinaḥ satyaśīlāḥ śataśaḥ saṃśitavratāḥ

ते यात्वा पाण्डवास्तत्रब्राह्मणैर्बहुभिः सह ।
पुण्यं द्वैतवनं रम्यं विविशुर्बरतर्षभाः

te yātvā pāṇḍavāstatrabrāhmaṇairbahubhiḥ saha |
puṇyaṃ dvaitavanaṃ ramyaṃ viviśurbaratarṣabhāḥ

तत्सालतालाम्रमधूकनीप-
कदम्बसर्जार्जुनकर्णिकारैः ।
तपात्यये पुष्पधरैरुपेतं
महावनं राष्ट्रपतिर्ददर्श

tatsālatālāmramadhūkanīpa-
kadambasarjārjunakarṇikāraiḥ |
tapātyaye puṣpadharairupetaṃ
mahāvanaṃ rāṣṭrapatirdadarśa

महाद्रुमाणां शिखरेषु तस्थु-
र्मनोरमां वाचमुदीरयन्तः ।
मयूरदात्यूहचकोरसङ्घा-
स्तस्मिन्वने बर्हिणकोकिलाश्च

mahādrumāṇāṃ śikhareṣu tasthu-
rmanoramāṃ vācamudīrayantaḥ |
mayūradātyūhacakorasaṅghā-
stasminvane barhiṇakokilāśca

करेणुयूथैः सह यूथपानां
मदोत्कटानामचलप्रभाणाम् ।
महान्ति यूथानि महाद्विपानां
तस्मिन्वने राष्ट्रपतिर्ददर्श

kareṇuyūthaiḥ saha yūthapānāṃ
madotkaṭānāmacalaprabhāṇām |
mahānti yūthāni mahādvipānāṃ
tasminvane rāṣṭrapatirdadarśa

मनोरमां भोगवतीमुपेत्य
पूतात्मनां चीरजटाधराणाम् ।
तस्मिन्वने धर्मभृतां निवासे
ददर्श सिद्धर्षिगणाननेकान्

manoramāṃ bhogavatīmupetya
pūtātmanāṃ cīrajaṭādharāṇām |
tasminvane dharmabhṛtāṃ nivāse
dadarśa siddharṣigaṇānanekān

ततः स यानादवरुह्य राजा
सभ्रातृकः सजनः काननं तत् ।
विवेश धर्मात्मवतां बरिष्ठ-
स्त्रिविष्टपं शक्र इवामितौजाः

tataḥ sa yānādavaruhya rājā
sabhrātṛkaḥ sajanaḥ kānanaṃ tat |
viveśa dharmātmavatāṃ bariṣṭha-
striviṣṭapaṃ śakra ivāmitaujāḥ

तं सत्यसन्धं सहिताऽभिपेतु-
र्दिदृक्षवश्चारणसिद्धसङ्घाः ।
वनौकसश्चापि नेरन्द्रसिंहं
मनस्विनं तं परिवार्य तस्थुः

taṃ satyasandhaṃ sahitā'bhipetu-
rdidṛkṣavaścāraṇasiddhasaṅghāḥ |
vanaukasaścāpi nerandrasiṃhaṃ
manasvinaṃ taṃ parivārya tasthuḥ

स तत्रवृद्धानभिवाद्य सर्वान्
प्रत्यर्चितो राजवद्देववच्च ।
विवेश सर्वैः सहितो द्विजाग्र्यैः
कृताञ्जलिर्धर्मभृतां वरिष्ठः

sa tatravṛddhānabhivādya sarvān
pratyarcito rājavaddevavacca |
viveśa sarvaiḥ sahito dvijāgryaiḥ
kṛtāñjalirdharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

स पुण्यशीलः पितृवन्महात्मा
तपस्विभिर्मपरैरुपेत्य ।
प्रत्यर्चितः पुष्पधरस्य मूले
महाद्रुमस्योपविवेश राजा

sa puṇyaśīlaḥ pitṛvanmahātmā
tapasvibhirmaparairupetya |
pratyarcitaḥ puṣpadharasya mūle
mahādrumasyopaviveśa rājā

भीमश्च कृष्णा च धनंजयश्च
यमौ च ते चानुचरा नरेन्द्रम् ।
विमुच्यवाहानवशाश्च सर्वे
तत्रोपतस्थुर्भरतप्रबर्हाः

bhīmaśca kṛṣṇā ca dhanaṃjayaśca
yamau ca te cānucarā narendram |
vimucyavāhānavaśāśca sarve
tatropatasthurbharataprabarhāḥ

लतावतानावनतः स पाण्डवै-
र्महाद्रुमः पञ्चभिरेव धन्विभिः ।
बभौ निवासोपगतैर्महात्मभि-
र्महागिरिर्वारणयूथपैरिव

latāvatānāvanataḥ sa pāṇḍavai-
rmahādrumaḥ pañcabhireva dhanvibhiḥ |
babhau nivāsopagatairmahātmabhi-
rmahāgirirvāraṇayūthapairiva