अध्याय 217: व्याध का कौशिक को माता-पिता के दर्शन कराना

एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर ।
दृढप्रीतमना विप्रो धर्मव्याधमुवाच ह

evaṃ saṃkathite kṛtsne mokṣadharme yudhiṣṭhira |
dṛḍhaprītamanā vipro dharmavyādhamuvāca ha

न्याययुक्तमिदं सर्वं भवता परिकीर्तितम् ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्धर्मेष्वभिसमीक्ष्यते

nyāyayuktamidaṃ sarvaṃ bhavatā parikīrtitam |
na te'styaviditaṃ kiṃciddharmeṣvabhisamīkṣyate

प्रत्यक्षं मम यो धर्मस्तं च पश्य द्विजोत्तम ।
येन सिद्धिरियं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुङ्गव

pratyakṣaṃ mama yo dharmastaṃ ca paśya dvijottama |
yena siddhiriyaṃ prāptā mayā brāhmaṇapuṅgava

उत्तिष्ठ भगवन्क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम् ।
द्रष्टुमर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे

uttiṣṭha bhagavankṣipraṃ praviśyābhyantaraṃ gṛham |
draṣṭumarhasi dharmajña mātaraṃ pitaraṃ ca me

इत्युक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम् ।
सौधं हृद्यं चतुःशालमतीव च मनोरमम्

ityuktaḥ sa praviśyātha dadarśa paramārcitam |
saudhaṃ hṛdyaṃ catuḥśālamatīva ca manoramam

देवतागृहसंकाश दैवतैश्च सुपूजितम् ।
शयनासनसंबाधं गन्धैश्च परमैर्युतम्

devatāgṛhasaṃkāśa daivataiśca supūjitam |
śayanāsanasaṃbādhaṃ gandhaiśca paramairyutam

तत्रशुक्लाम्बरधरौ पितरावस्य पूजितौ ।
कृताहारौ तु संतुष्टावुपविष्टौ वरासने

tatraśuklāmbaradharau pitarāvasya pūjitau |
kṛtāhārau tu saṃtuṣṭāvupaviṣṭau varāsane

तस्य व्याधस्य पितरौ ब्राह्मणः संददर्श ह ।
धर्मव्याधस्तु तौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसाऽपतत्

tasya vyādhasya pitarau brāhmaṇaḥ saṃdadarśa ha |
dharmavyādhastu tau dṛṣṭvā pādeṣu śirasā'patat

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस्त्वामभिरक्षतु ।
प्रीतौ स्वस्तव शौचेन दीर्घमायुरवाप्नुहि ।
[गतिमिष्टां तपो ज्ञानं मेधां च परमां गतः]

uttiṣṭhottiṣṭha dharmajña dharmastvāmabhirakṣatu |
prītau svastava śaucena dīrghamāyuravāpnuhi |
[gatimiṣṭāṃ tapo jñānaṃ medhāṃ ca paramāṃ gataḥ]

सत्पुत्रेण त्वया पुत्र नित्यं काले सुपूजितौ ।
सुखमेव वसावोऽत्र देवलोकगताविव

satputreṇa tvayā putra nityaṃ kāle supūjitau |
sukhameva vasāvo'tra devalokagatāviva

न तेऽन्यद्दैवतं किंचिद्दैवतेष्वपि वर्तते ।
प्रयतसत्वाद्द्विजातीनांदमेनासि समनवितः

na te'nyaddaivataṃ kiṃciddaivateṣvapi vartate |
prayatasatvāddvijātīnāṃdamenāsi samanavitaḥ

पितुः पितामहा ये च तथैव प्रपितामहाः ।
प्रीतास्ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया

pituḥ pitāmahā ye ca tathaiva prapitāmahāḥ |
prītāste satataṃ putra damenāvāṃ ca pūjayā

मनसा कर्मणा वाचा शुश्रूषा नैव हीयते ।
न चान्या हि तथा बुद्धिर्दृश्यते सांप्रतं तव

manasā karmaṇā vācā śuśrūṣā naiva hīyate |
na cānyā hi tathā buddhirdṛśyate sāṃprataṃ tava

जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ ।
तथा त्वया कृतंसर्वंतद्विशिष्टं च पुत्रक

jāmadagnyena rāmeṇa yathā vṛddhau supūjitau |
tathā tvayā kṛtaṃsarvaṃtadviśiṣṭaṃ ca putraka

ततस्तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत् ।
तौ स्वागतेन तं विप्रमर्चयामासतुस्तदा

tatastaṃ brāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādho nyavedayat |
tau svāgatena taṃ vipramarcayāmāsatustadā

प्रतिगृह्यच तां पूजां द्विजः पप्रच्छ तावुभौ ।
सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद्वां कुशलं गृहे ।
अनामय च वां कच्चित्सुखं वेह शरीरयोः

pratigṛhyaca tāṃ pūjāṃ dvijaḥ papraccha tāvubhau |
saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaccidvāṃ kuśalaṃ gṛhe |
anāmaya ca vāṃ kaccitsukhaṃ veha śarīrayoḥ

कुशलं नौ गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः ।
कच्चित्त्वमप्यविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्निति

kuśalaṃ nau gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ |
kaccittvamapyavighnena saṃprāpto bhagavanniti

हाढमित्येव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः ।
धर्मव्याधस्तु तं विप्रमर्थवद्वाक्यमब्रवीत्

hāḍhamityeva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ |
dharmavyādhastu taṃ vipramarthavadvākyamabravīt

पिता माता च भगवन्नेतौ मे दैवतं परम् ।
यद्दैवतेभ्यः कर्तव्यं तदेताभ्यां करोम्यहम्

pitā mātā ca bhagavannetau me daivataṃ param |
yaddaivatebhyaḥ kartavyaṃ tadetābhyāṃ karomyaham

त्रयस्त्रिंशद्यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ।
संपूज्याः सर्वलोकस्य तथा वृद्धाविमौ मम

trayastriṃśadyathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ |
saṃpūjyāḥ sarvalokasya tathā vṛddhāvimau mama

उपाहारानाहरन्तो देवतानां यथा द्विजः ।
कुर्वन्ति तद्वदेताभ्यां करोम्यहमतन्द्रितः

upāhārānāharanto devatānāṃ yathā dvijaḥ |
kurvanti tadvadetābhyāṃ karomyahamatandritaḥ

एतौ मे परमं ब्रह्मन्पिता माता च दैवतम् ।
एतौ पुष्पैः फलैरन्नैस्तोषयामि सदा द्विज

etau me paramaṃ brahmanpitā mātā ca daivatam |
etau puṣpaiḥ phalairannaistoṣayāmi sadā dvija

एतावेवाग्नयो मह्यं यान्वदन्ति मनीषिणः ।
यज्ञा वेदाश्च चत्वारः सर्वमेतौ मम द्विज

etāvevāgnayo mahyaṃ yānvadanti manīṣiṇaḥ |
yajñā vedāśca catvāraḥ sarvametau mama dvija

एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्रः सुहृज्जनः ।
सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यमेव करोम्यहम्

etadarthaṃ mama prāṇā bhāryā putraḥ suhṛjjanaḥ |
saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityameva karomyaham

स्वयं च स्नापयाम्येतौ तथा पादौ प्रधावये ।
आहारं च प्रयच्छामि स्वयंच द्विजसत्तम

svayaṃ ca snāpayāmyetau tathā pādau pradhāvaye |
āhāraṃ ca prayacchāmi svayaṃca dvijasattama

अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जये ।
अधर्मेणापि संयुक्तं प्रियमाभ्यां करोम्यहम्

anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjaye |
adharmeṇāpi saṃyuktaṃ priyamābhyāṃ karomyaham

धर्ममेव गुरुं मत्वा साक्षादेतौ द्विजोत्तम ।
अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करोम्यहम्

dharmameva guruṃ matvā sākṣādetau dvijottama |
atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karomyaham

पञ्चैव गुरवो ब्रह्मनपुरुषस्य बुभूषतः ।
पिता माताऽग्निरात्मा च गुरुश्च द्विजसत्तम

pañcaiva guravo brahmanapuruṣasya bubhūṣataḥ |
pitā mātā'gnirātmā ca guruśca dvijasattama

एतेषु यस्तु वर्तेत सम्यगेव द्विजोत्तम ।
भवेयुरप्रयस्तेन परिचीर्णास्तु नित्यशः ।
गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य एष धर्मः सनातनः

eteṣu yastu varteta samyageva dvijottama |
bhaveyuraprayastena paricīrṇāstu nityaśaḥ |
gārhasthye vartamānasya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ