अध्याय 216: तीन गुण, प्राण और आत्मा

एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ।
ब्राह्मणः स पुन सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः

evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata |
brāhmaṇaḥ sa puna sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ

वृत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् ।
वृणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः

vṛttvasya rajasaścaiva tamasaśca yathātatham |
vṛṇāṃstattvena me brūhi yathāvadiha pṛcchataḥ

दृन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एतान्गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम

dṛnta te kathayiṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
etānguṇānpṛthaktvena nibodha gadato mama

मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ।
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्वं ज्याय इहोच्यते

mohātmakaṃ tamasteṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam |
prakāśabahulatvācca satvaṃ jyāya ihocyate

अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ।
दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः

avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ |
dṛrhṛpīkastamodhyastaḥ sakrodhastāmaso'lasaḥ

सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः ।
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः

suvṛttavākyo mantrī ca yo narāgryo'namūyakaḥ |
vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ

प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः

prakāśabahulo dhīro nirvivitso'nasūyakaḥ |
akrodhano naro dhīmāndāntaścaivasa sātvikaḥ

सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते ।
यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते

sātvikastvatha saṃbuddho lokavṛttairna lipyate |
yadā budhyati bodhdhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate

वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते ।
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत्

vairāgyas ca rūpaṃ tu pūrvameva pravartate |
mṛdurbhavatyahaṃkāraḥ prasīdatyārjavaṃ ca yat

ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ।
न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन

tato's sarvadvandvāni praśāmyanti parasparam |
na cāsyāsaṃyamo nāma kvacidbhavati kaścana

शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः ।
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च

śūdrayonau hi jātasya sadguṇānupatiṣṭhataḥ |
vaiśyatvaṃ bhavati brahmankṣatriyatvaṃ tathaiva ca

आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते ।
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ārjave vartamānasya brāhmaṇyamabhijāyate |
guṇāste kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः

pārthivaṃ dhātumāsādya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavet |
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ

प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ।
व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने

praśnametaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira |
vyādhastu kathayāmāsa brāhmaṇāya mahātmane

मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते

mūrdhānamāśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan |
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate

भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ।
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे

bhūṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam |
śreṣṭhaṃ tadeva bhūtānāṃ brahmajyotirupāsmahe

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ |
manobuddhirahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaśca saḥ

अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि ।
प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम

avyaktaṃ sasvasaṃjñaṃ ca jīvaḥ kālaḥ sa caiva hi |
prakṛtiḥ puruṣaścaiva prāṇa eva dvijottama

जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः ।
जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि

jāgarti svapnakāle ca svapne svapnāyate ca saḥ |
jāgratsu balamādhatte ceṣṭatsu ceṣṭayatyapi

तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते ।
त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते

tasminnirudde viprendra mṛta ityabhidhīyate |
tyaktvā śarīraṃ bhūtātmā punaranyatprapadyate

एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः

eṣa tvagnirapānana prāṇena paripālyate |
pṛṣṭhatastu samānana svāṃsvāṃ gatimupāśritaḥ

वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते

vastumūle gude caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ |
vahanmūtraṃ purīṣaṃvā'pyapānaḥ parivartate

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः

prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate |
udāna iti taṃ prāhuradhyātmaviduṣo janāḥ

सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते

sandhausandhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣvapi tathā'nilaḥ |
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśte

धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति

dhātuṣvagnistu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ |
rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayanparidhāvati

प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते ।
सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां

prāṇānāṃ saṃnipātāttu sannipātaḥ prajāyate |
soṣmā sogniritijñeyo yo'nnaṃ pacatidehināṃ

अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः

apānodānayormadhye prāṇanyānau samāhitau |
samanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyakpacati pāvakaḥ

अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः ।
स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम्

asyāpi pāyuparyantastathā syādgudasaṃjñitaḥ |
srotāṃśi tasmājjāyante sarvaprāṇeṣu dehinām

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate |
sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam

पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः

pakvāśayastvadhonābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥ |
nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ

प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः

pravṛttā hṛdayātsarve tiryagūrdhvamadhastathā |
vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ

योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् ।
जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत्

yogināmeṣa mārgastu yena gacchanti tatparam |
jitaklamāsano dhīro mūrdhanyātmānamādat

एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ।
तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि

evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu |
tau tāvadagnisahitau viddhi vai prāṇamātmani

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम् ।
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः

ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ |
mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ yogajitātmakam |
tasminyaḥ saṃsthito hyagnirnityaṃ sthālyāmivāhitaḥ

आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं

ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakaṃ

देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं

devo yaḥ saṃsthitastasminnabbinduriva puṣkare |
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakaṃ

जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा ।
जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं

jīvātmakaṃ vijānīhi rajaḥ satvaṃ tamastathā |
jīvamātmaguṇaṃ viddhi tathā''tmānaṃ parātmakaṃ

अचेतनं जीवगुणं वदन्ति
सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त

acetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti
saceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam |
tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti
prākalpayadyo bhuvanāni sapta

एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः

eṣa sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ

चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते

cittasya hi prasādena hanati karma śubhāśubham |
prasannātmātmani sthitvā sukhamanantyamaśnute

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः

lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet |
sukhaduḥkhe hi saṃtyajya nirdvandvo niṣparigrahaḥ |
nivāte vā yathā dīpo dīpyetkuśaladīpitaḥ

पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि

pūrvarātre'pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥ |
ladhvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani

प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ।
दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते

pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati |
dṛṣṭvā''tmānaṃ nirātmānaṃ sa tadā vipramucyate

सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः

sarvopāyaistu lobhas krodhasya ca vinigrahaḥ |
etatpavitraṃ yañjñānaṃ tapo vai saṃkramo mataḥ

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः

nityaṃ krodhāttapo rakṣenchriyaṃ rakṣecca matsarāt |
vidyāṃ mānāpamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम्

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam |
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavratavratam

सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ।
यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम्

satyas vacanaṃ śreyaḥ satyaṃ jñānaṃ hitaṃ bhavet |
yadbūtahitamatyantaṃ tadvai satyaṃ paraṃ matam

यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा ।
त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्

yas sarve samārambhā nirāśīrbandhanāḥ sadā |
tyāge yas hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān

यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन् ।
तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम्

yadā na gurutāṃ cainaṃ cyāvayedupapādayan |
taṃ vidyādbrāhmaṇo yogamayogaṃ yogasaṃjñitam

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित्

na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaret |
nedaṃ jīvitamāsādyavairaṃ kurvīta kenacit

आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् ।
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम्

ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśitvamacāpalam |
etadeva paraṃ jñānaṃ sadātmajñānamuttamam

परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः ।
अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च

parigrahaṃ parityajya bhavedbuddhyā yatavrataḥ |
aśokaṃ sthānamāśrit niścalaṃ pretya ceha ca

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā |
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā

गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् ।
एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्

guṇāguṇamanāsaṅgamekakāryamanantaram |
etattadbrahmaṇo vṛttamāhurekapadaṃ sukham

परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः ।
ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति

parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ cāpyubhayaṃ naraḥ |
brahma prāpnoti sotyantamāsaṅgaṃ ca na gacchati

यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

yathāśrutamidaṃ sarvaṃ samāsena dvijottama |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi