अध्याय 218: व्याध द्वारा अपने जन्म के शाप का रहस्य

गुरू निवेद्य विप्राय तौ मातापितरावुभौ ।
पुनरेव स धर्मात्मा व्याधो ब्राह्मणमब्रवीत्

gurū nivedya viprāya tau mātāpitarāvubhau |
punareva sa dharmātmā vyādho brāhmaṇamabravīt

प्रवृत्तचक्षुर्जातोस्मि संपश्य तपसो बलम् ।
यदर्थमुक्तोसि तया गच्छ त्वं मिथिलामिति

pravṛttacakṣurjātosmi saṃpaśya tapaso balam |
yadarthamuktosi tayā gaccha tvaṃ mithilāmiti

पतिशुश्रूषपरया दान्तया सत्यशीलया ।
मिथिलायां वसन्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति

patiśuśrūṣaparayā dāntayā satyaśīlayā |
mithilāyāṃ vasanvyādhaḥ sa te dharmānpravakṣyati

पतिव्रतायाः सत्यायाः शीलाढ्याया यतव्रत ।
संस्मृत्य वाक्यं धर्मज्ञ गुणवानसि मे मतः

pativratāyāḥ satyāyāḥ śīlāḍhyāyā yatavrata |
saṃsmṛtya vākyaṃ dharmajña guṇavānasi me mataḥ

यत्तया त्वं द्विजश्रेष्ठ नियुक्तो मां प्रति प्रभो ।
दृष्टमेव तया सम्यगेकपत्न्या न संशयः

yattayā tvaṃ dvijaśreṣṭha niyukto māṃ prati prabho |
dṛṣṭameva tayā samyagekapatnyā na saṃśayaḥ

त्वदनुग्रहबुद्ध्या तु विप्रैतद्दर्शितं मया ।
वाक्यं च शृणु मे तात यत्ते वक्ष्ये हितं द्विज

tvadanugrahabuddhyā tu vipraitaddarśitaṃ mayā |
vākyaṃ ca śṛṇu me tāta yatte vakṣye hitaṃ dvija

त्वया न पूजिता माता पिता च द्विजसत्तम ।
अनिसृष्टोसि निष्क्रान्तो गृहात्ताभ्यामनिनदित

tvayā na pūjitā mātā pitā ca dvijasattama |
anisṛṣṭosi niṣkrānto gṛhāttābhyāmaninadita

वेदोच्चारणकार्यार्थमयुक्तं तत्त्वया कृतम् ।
तव शोकेन वृद्धौ तावन्धीभूतौ तपस्विनौ

vedoccāraṇakāryārthamayuktaṃ tattvayā kṛtam |
tava śokena vṛddhau tāvandhībhūtau tapasvinau

तौ प्रसादयितुं गच्छ मा त्वां धर्मोऽत्यगादयम् ।
तपस्वी त्वं महात्मा च धर्मे च निरतः सदा

tau prasādayituṃ gaccha mā tvāṃ dharmo'tyagādayam |
tapasvī tvaṃ mahātmā ca dharme ca nirataḥ sadā

सर्वमेतदपार्थं ते क्षिप्रं तौ संप्रसादय ।
तौ प्रसाद्य द्विजश्रेष्ठ यच्छ्रेयस्तदवाप्स्यसि

sarvametadapārthaṃ te kṣipraṃ tau saṃprasādaya |
tau prasādya dvijaśreṣṭha yacchreyastadavāpsyasi

श्रद्दधस्व मम ब्रह्मन्नान्यथा कर्तुमर्हसि ।
यम्यतामद्यविप्रर्षे श्रेयस्ते कथयाम्यहम्

śraddadhasva mama brahmannānyathā kartumarhasi |
yamyatāmadyaviprarṣe śreyaste kathayāmyaham

यदेतदुक्तं भवता सर्वं सत्यमसंशयम् ।
प्रीतोस्मि तव भद्रं ते धर्माचारगुणान्वित

yadetaduktaṃ bhavatā sarvaṃ satyamasaṃśayam |
prītosmi tava bhadraṃ te dharmācāraguṇānvita

दैवतप्रतिमो हि त्वं यस्त्वं धर्ममनुव्रतः ।
पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्रापमकृतात्मभिः

daivatapratimo hi tvaṃ yastvaṃ dharmamanuvrataḥ |
purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpamakṛtātmabhiḥ

मातापित्रोः सकाशं हि गत्वात्वं द्विजसत्तम ।
अतन्द्रितः कुरु क्षिप्रंमातापित्रोर्हि पूजनम् ।
अतः परमहं धर्मं नान्यं पश्यामि कंचन

mātāpitroḥ sakāśaṃ hi gatvātvaṃ dvijasattama |
atandritaḥ kuru kṣipraṃmātāpitrorhi pūjanam |
ataḥ paramahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃcana

इहाहमागतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे संगतं त्वया ।
ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शकाः

ihāhamāgato diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tvayā |
īdṛśā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ

एकोनरसहस्रेषु धर्मवानविद्यते न वा ।
प्रीतोस्मि तवसत्येन भद्रं ते पुरुषर्षभ

ekonarasahasreṣu dharmavānavidyate na vā |
prītosmi tavasatyena bhadraṃ te puruṣarṣabha

पतमानोऽद्यनरके भवताऽस्मि समुद्धृतः ।
भवितव्यमथैवं च यद्दृष्टोसि मयाऽनघ

patamāno'dyanarake bhavatā'smi samuddhṛtaḥ |
bhavitavyamathaivaṃ ca yaddṛṣṭosi mayā'nagha

राजा ययातिर्दौहित्रैः पतितस्तारितो यथा ।
सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाऽहं भवता त्विह

rājā yayātirdauhitraiḥ patitastārito yathā |
sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathā'haṃ bhavatā tviha

मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात्तव ।
नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम्

mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāttava |
nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayam

दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तता ।
न त्वां शूद्रमहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम्

durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā |
na tvāṃ śūdramahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇam

येन कर्मविशेषेण प्राप्तेयं शूद्रता त्वया ।
एतामिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन तव शूद्रताम् ।
कामयानस् मे शंस सर्वं त्वं प्रयतात्मवान्

yena karmaviśeṣeṇa prāpteyaṃ śūdratā tvayā |
etāmicchāmi vijñātuṃ tattvena tava śūdratām |
kāmayānas me śaṃsa sarvaṃ tvaṃ prayatātmavān

अनतिक्रमणीया वै ब्राह्मणा मे द्विजोत्तम ।
शृणु सर्वमिदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ

anatikramaṇīyā vai brāhmaṇā me dvijottama |
śṛṇu sarvamidaṃ vṛttaṃ pūrvadehe mamānagha

अहं हि ब्राह्मणः पूर्वमासं द्विजवरात्मजः ।
वेदाध्यायी सुकुशलो वेदाङ्गानां च पारगः ।
आत्मदोषकृतैर्ब्रह्मन्नवस्थामाप्तवानिमाम्

ahaṃ hi brāhmaṇaḥ pūrvamāsaṃ dvijavarātmajaḥ |
vedādhyāyī sukuśalo vedāṅgānāṃ ca pāragaḥ |
ātmadoṣakṛtairbrahmannavasthāmāptavānimām

कश्चिद्राजा मम सखा धनुर्वेदपरायणः ।
संसर्गाद्धनुषि श्रेष्ठस्ततोऽहमभवं द्विज

kaścidrājā mama sakhā dhanurvedaparāyaṇaḥ |
saṃsargāddhanuṣi śreṣṭhastato'hamabhavaṃ dvija

एतस्मिन्नेव काले तु मृगयां निर्गतो नृपः ।
सहितो योधमुख्यैश् मन्त्रिभिश्च सुसंवृतः ।
ततोऽभ्यहन्मृगांस्तत्र सुबहूनाश्रमं प्रति

etasminneva kāle tu mṛgayāṃ nirgato nṛpaḥ |
sahito yodhamukhyaiś mantribhiśca susaṃvṛtaḥ |
tato'bhyahanmṛgāṃstatra subahūnāśramaṃ prati

अथ क्षिप्तः शरो घोरो मयापि द्विजसत्तम ।
ताडितश्च ऋषिस्तन शरेणानतपर्वणा

atha kṣiptaḥ śaro ghoro mayāpi dvijasattama |
tāḍitaśca ṛṣistana śareṇānataparvaṇā

भूमौ निपतितो ब्रह्मन्नुवाच प्रतिनादयन् ।
नापराध्याम्यहं किंचित्केन पापमिदं कृतम्

bhūmau nipatito brahmannuvāca pratinādayan |
nāparādhyāmyahaṃ kiṃcitkena pāpamidaṃ kṛtam

मन्वानस्तं मृगं चाहं संप्राप्तः सहसा मुनिम् ।
अपश्यं तमृषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा ।
तमुग्रतपसं विप्रं निष्टनन्तं महीतले

manvānastaṃ mṛgaṃ cāhaṃ saṃprāptaḥ sahasā munim |
apaśyaṃ tamṛṣiṃ viddhaṃ śareṇānataparvaṇā |
tamugratapasaṃ vipraṃ niṣṭanantaṃ mahītale

अकार्यकरणाच्चापि भृशं मे व्यथितं मनः ।
अजानता कृतमिदं मयेत्यहमथाब्रुवम्

akāryakaraṇāccāpi bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ |
ajānatā kṛtamidaṃ mayetyahamathābruvam

क्षन्तुमर्हसि मे सर्वमिति चोक्तो मया मुनिः

kṣantumarhasi me sarvamiti cokto mayā muniḥ

ततः प्रत्यब्रवीद्वाक्यमृषिर्मां क्रोधमूर्च्छितः ।
व्याधस्त्वं भविता क्रूर शूद्रयोनाविति द्विज

tataḥ pratyabravīdvākyamṛṣirmāṃ krodhamūrcchitaḥ |
vyādhastvaṃ bhavitā krūra śūdrayonāviti dvija