अध्याय 215: पाँच महाभूत और इन्द्रियों पर विजय

एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत ।
कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम्

evamuktaḥ sa viprastu dharmavyādhena bhārata |
kathāmakathayadbhūyo manasaḥ prītivardhanīm

महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदांवर ।
एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद

mahābhūtāni yānyāhuḥ pañca dharmavidāṃvara |
ekaikasya guṇānsamyakpañcānāmapi me vada

भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च ।
गुणोत्तराणइ सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान्

bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśameva ca |
guṇottarāṇai sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān

भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मननुदकं च चतुर्गुणम् ।
गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः

bhūmiḥ pañcaguṇā brahmananudakaṃ ca caturguṇam |
guṇāstrayastejasi ca trayaścākāśavātayoḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एतेगुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ |
eteguṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च सरश्चापि द्विजोत्तम ।
अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca saraścāpi dvijottama |
apāmete guṇā brahmankīrtitāstava suvrata

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः ।
शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्दश्चाकाश एव तु

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca tejaso'tha guṇāstrayaḥ |
śabdaḥ sparśaśca vāyau tu śabdaścākāśa eva tu

एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु ।
वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः

ete pañcadaśa brahmanguṇā bhūteṣu pañcasu |
vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्यक्व भवति द्विज ।
यदा तु विषमं भावमाचरन्ति चराचराः

anyonyaṃ nātivartante samyakva bhavati dvija |
yadā tu viṣamaṃ bhāvamācaranti carācarāḥ

तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः ।
प्रातिलोम्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः

tadā dehī dehamanyaṃ vyatirohati kālataḥ |
prātilomyādvinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ

तत्र तत्रहि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः ।
यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

tatra tatrahi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ |
yairāvṛtamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम् ।
तदव्यक्तमिति ज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्

indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti smṛtam |
tadavyaktamiti jñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam

यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु ।
इन्द्रियाणि तथा देही धारयन्निह तप्यते

yathāsvaṃ grāhakānyeṣāṃ śabdādīnāmimāni tu |
indriyāṇi tathā dehī dhārayanniha tapyate

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ।
परापरज्ञः सक्तः सन्स तु भूतानि पश्यति

loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati |
parāparajñaḥ saktaḥ sansa tu bhūtāni paśyati

पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ।
ब्रह्मभूतस् संयोगो नाशुभेनोपपद्यते

paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā |
brahmabhūtas saṃyogo nāśubhenopapadyate

ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम् ।
लोकबुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण गम्यते

jñānamūlātmakaṃ kleśamativṛttasya mohajam |
lokabuddhiprakāśena jñeyamārgeṇa gamyate

अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम् ।
अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान्

anādinidhanaṃ jantumātmayoniṃ sadāvyayam |
anaupamyamamūrtaṃ ca bhagavānāha buddhimān

तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि ।
तपसा हि समाप्नोति यद्यदेवाभिवाञ्छति ।
इन्द्रियाण्येव संयम्य तपो भवति नान्यथा

tapomūlamidaṃ sarvaṃ yanmāṃ viprānupṛcchasi |
tapasā hi samāpnoti yadyadevābhivāñchati |
indriyāṇyeva saṃyamya tapo bhavati nānyathā

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वंयत्स्वर्गनरकावुभौ ।
निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

indriyāṇyeva tatsarvaṃyatsvarganarakāvubhau |
nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca

एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम् ।
एतन्मूलं हि तपसः स्वर्गस्य नरकस्य च

eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvadindriyadhāraṇam |
etanmūlaṃ hi tapasaḥ svargasya narakasya ca

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोमार्च्छत्यसंशयम् ।
सन्नियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं समाप्नुयात्

indriyāṇāṃ prasaṅgena domārcchatyasaṃśayam |
sanniyamya tu tānyeva tataḥ siddhiṃ samāpnuyāt

षण्णामात्प्रनि योज्यानामैश्वर्यं योऽधितिष्ठति ।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः

ṣaṇṇāmātprani yojyānāmaiśvaryaṃ yo'dhitiṣṭhati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट-
मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान् ।
तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै-
र्दान्त सुखं याति रथीव धीरः

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭa-
mātmā niyantendriyāṇyāhuraśvān |
tairapramattaḥ kuśalī sadaśvai-
rdānta sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ

षण्णामात्मनियुक्तानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम् ।
यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः

ṣaṇṇāmātmaniyuktānāmindriyāṇāṃ pramāthinām |
yo dhīro dhārayedraśmīnsa syātparamasārathiḥ

इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसु ।
धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम्

indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānāmiva vartmasu |
dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayeddhruvam

इन्द्रियाणां विचरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस् हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि

indriyāṇāṃ vicaratāṃ yanmano'nuvidhīyate |
tadas harate buddhiṃ nāvaṃ vāyurivāmbhasi

येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्स्वमोहात्फलागमम् ।
तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम्

yeṣu vipratipadyante ṣaṭsvamohātphalāgamam |
teṣvadhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam