अध्याय 214: इन्द्रियों से मन का पाप की ओर जाना

एवमुक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर ।
प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप

evamuktastu vipreṇa dharmavyādho yudhiṣṭhira |
pratyuvāca yathā vipraṃ tacchṛṇuṣva narādhipa

विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते ।
तत्प्राप्य कामं भजतेक्रोधं च द्विजसत्तम

vijñānārthaṃ manuṣyāṇāṃ manaḥ pūrvaṃ pravartate |
tatprāpya kāmaṃ bhajatekrodhaṃ ca dvijasattama

ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत् ।
इष्टानां रूपगन्धानामभ्यासं च निषेवते

tatastadarthaṃ yatate karma cārabhate mahat |
iṣṭānāṃ rūpagandhānāmabhyāsaṃ ca niṣevate

ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम् ।
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्

tato rāgaḥ prabhavati dveṣaśca tadanantaram |
tato lobhaḥ prabhavati mohaśca tadanantaram

तस् लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च ।
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च

tas lobhābhibhūtasya rāgadveṣahatasya ca |
na dharme jāyate buddhirvyājāddharmaṃ karoti ca

व्याजेन चरते धर्ममर्थं व्याजेन रोचते ।
व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम

vyājena carate dharmamarthaṃ vyājena rocate |
vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu dvijasattama

तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति ।
सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम

tatraiva ramate buddhistataḥ pāpaṃ cikīrṣati |
suhṛdbhirvāryamāṇaśca paṇḍitaiśca dvijottama

उत्तरं श्रुतिसंबद्धं ब्रवीत्यश्रुतियोजितम् ।
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्तते रागदोषजः

uttaraṃ śrutisaṃbaddhaṃ bravītyaśrutiyojitam |
adharmastrividhastasya vartate rāgadoṣajaḥ

पापं चिन्तयते चैव ब्रवीति च करोति च ।
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः

pāpaṃ cintayate caiva bravīti ca karoti ca |
tasyādharmapravṛttasya guṇā naśyanti sādhavaḥ

एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः ।
स तेन दुःखमाप्नोति परत्र च विपद्यते

ekaśīlāśca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ |
sa tena duḥkhamāpnoti paratra ca vipadyate

पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु ।
यस्त्वेतान्प्रज्ञाया दोषान्पूर्वमेवानुपश्यति

pāpātmā bhavati hyevaṃ dharmalābhaṃ tu me śṛṇu |
yastvetānprajñāyā doṣānpūrvamevānupaśyati

कुशलः सुखदुःखेषु सांधूंश्चाप्युपसेवते ।
तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्ध्रिधर्मेषु राजते

kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sāṃdhūṃścāpyupasevate |
tasya sādhusamārambhādbuddhridharmeṣu rājate

ब्रवीषि सूनृतंधर्मं यस्य वक्ता न विद्यते ।
दिव्यप्रभावः सुमहानृषिरेव मतोसि मे

bravīṣi sūnṛtaṃdharmaṃ yasya vaktā na vidyate |
divyaprabhāvaḥ sumahānṛṣireva matosi me

ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरोऽग्रभुजः सदा ।
तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा

brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro'grabhujaḥ sadā |
teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā

यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम ।
नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे

yatteṣāṃ ca priyaṃ tatte vakṣyāmi dvijasattama |
namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me

इदं विश्वं जगत्सर्वमजगच्चापि सर्वशः ।
महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत्

idaṃ viśvaṃ jagatsarvamajagaccāpi sarvaśaḥ |
mahābhūtātmakaṃ brahmannātaḥ parataraṃ bhavet

महाभूतानि खं वायुरग्निरापस्तथा च भूः ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश् तद्गुणाः

mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpastathā ca bhūḥ |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaś tadguṇāḥ

तेषामपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम् ।
पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु

teṣāmapi guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam |
pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu

षष्ठी तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते ।
सप्तमी तु भवेद्बुद्धिरहंकारस्ततः परम्

ṣaṣṭhī tu cetanā nāma mana ityabhidhīyate |
saptamī tu bhavedbuddhirahaṃkārastataḥ param

इन्द्रियाणि च पञ्चात्मा रजः सत्वं तमस्तथा ।
इत्येष सप्तदशको राशिरव्यक्तसंज्ञकः

indriyāṇi ca pañcātmā rajaḥ satvaṃ tamastathā |
ityeṣa saptadaśako rāśiravyaktasaṃjñakaḥ

सर्वैरिहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतैः ।
चतुर्विंसक इत्येष व्यकत्वाव्यक्तमयो गुणः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

sarvairihendriyārthaistu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaiḥ |
caturviṃsaka ityeṣa vyakatvāvyaktamayo guṇaḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi