अध्याय 206: भगवान विष्णु द्वारा मधु और कैटभ का वध

स एवमुक्तो राजर्षिरुदङ्केनापराजितः ।
उदङ्कं कौरवश्रेष्ठ कृताञ्जलिथाब्रवीत्

sa evamukto rājarṣirudaṅkenāparājitaḥ |
udaṅkaṃ kauravaśreṣṭha kṛtāñjalithābravīt

न हि मे गमनं ब्रह्मन्मोघमेतद्भविष्यति ।
पुत्रो ममायं भगवन्कुवलाश्व इति स्मृतः

na hi me gamanaṃ brahmanmoghametadbhaviṣyati |
putro mamāyaṃ bhagavankuvalāśva iti smṛtaḥ

धृतिमान्क्षिप्रकारी च वीर्येणाप्रतिमो भुवि ।
प्रियं च ते सर्वमेतत्करिष्यति न संशयः

dhṛtimānkṣiprakārī ca vīryeṇāpratimo bhuvi |
priyaṃ ca te sarvametatkariṣyati na saṃśayaḥ

पुत्रैः परिवृतः सर्वैः शूरैः परिघबाहुभिः ।
हनिष्यति महाबाहुस्तं वै धुन्धुं महाऽसुरम् ।
विसर्जयस्व मां ब्रह्मन्न्यस्तशस्त्रोस्मि सांप्रतम्

putraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ śūraiḥ parighabāhubhiḥ |
haniṣyati mahābāhustaṃ vai dhundhuṃ mahā'suram |
visarjayasva māṃ brahmannyastaśastrosmi sāṃpratam

तथाऽस्त्विति च तेनोक्तो मुनिनाऽमिततेजसा ।
स तमादिश्य तनयमुदङ्काय महात्मने ।
क्रियतामिति राजर्षिर्जगाम वनमुत्तमम्

tathā'stviti ca tenokto muninā'mitatejasā |
sa tamādiśya tanayamudaṅkāya mahātmane |
kriyatāmiti rājarṣirjagāma vanamuttamam

क एष भगवन्दैत्यो महावीर्यस्तपोधन ।
कस्य पुत्रोऽथ नप्ता वा एतदिच्छामि वेदितुम्

ka eṣa bhagavandaityo mahāvīryastapodhana |
kasya putro'tha naptā vā etadicchāmi veditum

एवं महाबलो दैत्यो न श्रुतो मे तपोधन ।
यस्य निश्वासवातेन कम्पते भूः सपर्वता

evaṃ mahābalo daityo na śruto me tapodhana |
yasya niśvāsavātena kampate bhūḥ saparvatā

एतदिच्छामि भगवन्याथातथ्येन वेदितुम् ।
सर्वमेव महाप्राज्ञ विस्तरेण तपोधन

etadicchāmi bhagavanyāthātathyena veditum |
sarvameva mahāprājña vistareṇa tapodhana

शृणु राजननिदं सर्वं यथावृत्तं नराधिप ।
कथ्यमानं महाप्राज्ञ विस्तरेण यथातथम्

śṛṇu rājananidaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa |
kathyamānaṃ mahāprājña vistareṇa yathātatham

एकार्णवे निरालोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
प्रनष्टेषु च भूतेषु सर्वेषु भरतर्षभ

ekārṇave nirāloke naṣṭe sthāvarajaṅgame |
pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha

प्रभवं लोककर्तारं विष्णुं शाश्वतमव्ययम् ।
यमाहुर्मुनयः सिद्धाः सर्वलोकमहेश्वरम् ।
चतुर्भुजमुदाराङ्गं दृष्टवानस्मि भारत

prabhavaṃ lokakartāraṃ viṣṇuṃ śāśvatamavyayam |
yamāhurmunayaḥ siddhāḥ sarvalokamaheśvaram |
caturbhujamudārāṅgaṃ dṛṣṭavānasmi bhārata

सुष्वाप भगवान्विष्णुरप्शय्यामेक एव हि ।
नागस् भोगे महति शेपस्यामिततेजसः

suṣvāpa bhagavānviṣṇurapśayyāmeka eva hi |
nāgas bhoge mahati śepasyāmitatejasaḥ

लोककर्ता महाभाग भगवानच्युतो हरिः ।
नागभगेन महता परिरभ्य महीमिमाम्

lokakartā mahābhāga bhagavānacyuto hariḥ |
nāgabhagena mahatā parirabhya mahīmimām

स्वपतस्तस्य देवस्य पद्मं सूर्यसमप्रभम् ।
नाभ्या विनिःसृतं दिव्यं तत्रोत्पन्नः पितामहः

svapatastasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham |
nābhyā viniḥsṛtaṃ divyaṃ tatrotpannaḥ pitāmahaḥ

साक्षाल्लोकगुरुर्ब्रह्मा पद्मे सूर्यसमप्रभः ।
चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्वर्गश्चतुर्मुखः

sākṣāllokagururbrahmā padme sūryasamaprabhaḥ |
caturvedaścaturmūrtiścaturvargaścaturmukhaḥ

स्वप्रभावाद्दुराधर्षो महाबलपराक्रमः ।
कस्यचित्त्वथ कालस्य दानवौ वीर्यवत्तमौ

svaprabhāvāddurādharṣo mahābalaparākramaḥ |
kasyacittvatha kālasya dānavau vīryavattamau

मधुश्च कैटभश्चैव दृष्टवन्तौ हरिं प्रभुम् ।
शयानं शयने दिव्ये नागभोगे महाद्युतिम्

madhuśca kaiṭabhaścaiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum |
śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim

बहुयोजनविस्तीर्णे बहुयोजनमायते ।
किरीटकौस्तुभधरं पीतकौशेयवाससम्

bahuyojanavistīrṇe bahuyojanamāyate |
kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam

दीप्यमानं श्रिया राजंस्तेजसा वपुपा तथा ।
सहस्रसूर्यप्रतिममद्भुतोपमदर्शनम्

dīpyamānaṃ śriyā rājaṃstejasā vapupā tathā |
sahasrasūryapratimamadbhutopamadarśanam

विस्मय सुमहानासीन्मधुकैटभयोस्तदा

vismaya sumahānāsīnmadhukaiṭabhayostadā

दृष्ट्वा पितामहं चापि पद्मे पद्मनिभेक्षणम् ।
वित्रासयेतामथ तौ ब्रह्माणममितौजसम्

dṛṣṭvā pitāmahaṃ cāpi padme padmanibhekṣaṇam |
vitrāsayetāmatha tau brahmāṇamamitaujasam

वित्रास्यमानो बहुधा ब्रह्मा ताभ्यां महायशाः ।
अकम्पयत्पद्मनालं ततोऽबुध्यत केशवः

vitrāsyamāno bahudhā brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ |
akampayatpadmanālaṃ tato'budhyata keśavaḥ

अथापश्त गोविन्दो दानवौ वीर्यवत्तरौ

athāpaśta govindo dānavau vīryavattarau

दृष्ट्वा तावब्रवीद्देवः स्वागतं वां महाबलौ ।
ददामि वां वरं श्रेष्ठं रप्रीतिर्हि मम जायते

dṛṣṭvā tāvabravīddevaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau |
dadāmi vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ raprītirhi mama jāyate

तौ प्रहस्य हृषीकेशं महादर्पौ महाबलौ ।
प्रत्यब्रूतां महाराज सहितौ मधुसूदनम्

tau prahasya hṛṣīkeśaṃ mahādarpau mahābalau |
pratyabrūtāṃ mahārāja sahitau madhusūdanam

आवां वरय देव त्वं वरदौ स्वः सुरोत्तम ।
दातारौ स्वो वरं तुभ्यं तद्ब्रवीह्यविचारयन्

āvāṃ varaya deva tvaṃ varadau svaḥ surottama |
dātārau svo varaṃ tubhyaṃ tadbravīhyavicārayan

प्रतिगृह्णे वरं वीरावीप्सितश्च वरो मम ।
युवां हि वीर्यसंपन्नौ न वामस्ति समः पुमान्

pratigṛhṇe varaṃ vīrāvīpsitaśca varo mama |
yuvāṃ hi vīryasaṃpannau na vāmasti samaḥ pumān

वध्यत्वमुपगच्छेतां मम सत्यपराक्रमौ ।
एतदिच्छाम्यहं कामं प्राप्तुं लोकहिताय वै

vadhyatvamupagacchetāṃ mama satyaparākramau |
etadicchāmyahaṃ kāmaṃ prāptuṃ lokahitāya vai

मधुकैटभावूचतुः ।
अनृतंनोक्तपूर्वं नौ स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ।
सत्ये धर्मे च निरतौ विद्ध्यावां पुरुषोत्तम

madhukaiṭabhāvūcatuḥ |
anṛtaṃnoktapūrvaṃ nau svaireṣvapi kuto'nyathā |
satye dharme ca niratau viddhyāvāṃ puruṣottama

बले रूपे च शौर्ये च शमे न च समोस्ति नौ ।
धर्मे तपसि दाने च शीलसत्वदमेषु च

bale rūpe ca śaurye ca śame na ca samosti nau |
dharme tapasi dāne ca śīlasatvadameṣu ca

उपप्लवो महानस्मानुपावर्तत केशव ।
उक्तं प्रतिकुरुष्व त्वं कालो हि दुरतिक्रमः

upaplavo mahānasmānupāvartata keśava |
uktaṃ pratikuruṣva tvaṃ kālo hi duratikramaḥ

आवामिच्छावहे देव कृतमेकं त्वया विभो ।
अनावृतेऽवकाशे त्वं जह्यावां सुरसत्तम

āvāmicchāvahe deva kṛtamekaṃ tvayā vibho |
anāvṛte'vakāśe tvaṃ jahyāvāṃ surasattama

पुत्रत्वमधिगच्छाव तव चापि सुलोचन ।
वर एष वृतोदेव तद्विद्धि सुरसत्तम

putratvamadhigacchāva tava cāpi sulocana |
vara eṣa vṛtodeva tadviddhi surasattama

अनृतं मा भवेद्देव यद्धि नौ संश्रुतं तदा

anṛtaṃ mā bhaveddeva yaddhi nau saṃśrutaṃ tadā

बाढमेवं करिष्यामि सर्वमेतद्भविष्यति

bāḍhamevaṃ kariṣyāmi sarvametadbhaviṣyati

सविचिन्त्याथ गोविन्दो नापश्यद्यदनावृतम् ।
अवकाशंपृथिव्यां वा दिवि वा मधुसूदनः

savicintyātha govindo nāpaśyadyadanāvṛtam |
avakāśaṃpṛthivyāṃ vā divi vā madhusūdanaḥ

स्वकावनावृतावूरू दृष्ट्वा देववरस्तदा ।
मधुकैटभयो राजञ्शिरसी मधुसूदनः ।
चक्रेण शितधारेण न्यकृन्तत महायशाः

svakāvanāvṛtāvūrū dṛṣṭvā devavarastadā |
madhukaiṭabhayo rājañśirasī madhusūdanaḥ |
cakreṇa śitadhāreṇa nyakṛntata mahāyaśāḥ