अध्याय 205: उदङ्क का बृहदश्व से धुन्धु-वध का आग्रह

इक्ष्वाकौ संस्तिते राजञ्शशादः पृथिवीमिमाम् ।
प्राप्तः परमधर्मात्मा सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत्

ikṣvākau saṃstite rājañśaśādaḥ pṛthivīmimām |
prāptaḥ paramadharmātmā so'yodhyāyāṃ nṛpo'bhavat

शशादस्य तु दायाद ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् ।
अनेनाश्चापि काकुत्स्थः पृथुश्चानेनसः सुतः

śaśādasya tu dāyāda kakutstho nāma vīryavān |
anenāścāpi kākutsthaḥ pṛthuścānenasaḥ sutaḥ

विष्वगश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादार्द्रश्च जज्ञिवान् ।
आर्द्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तस्य चात्मजः

viṣvagaśvaḥ pṛthoḥ putrastasmādārdraśca jajñivān |
ārdrasya yuvanāśvastu śrāvastastasya cātmajaḥ

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता ।
श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महाबलः

jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā |
śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahābalaḥ

बृहदश्वस् दायादः कुवलाश्व इति स्मृतः ।
कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंसतिः

bṛhadaśvas dāyādaḥ kuvalāśva iti smṛtaḥ |
kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇyekaviṃsatiḥ

सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः ।
कुवलाश्वश्च पितृतोगुणैरभ्यधिकोऽभवत्

sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ |
kuvalāśvaśca pitṛtoguṇairabhyadhiko'bhavat

समये तं तदा राज्ये बृहदश्वोऽभ्यषेचयत् ।
कुवलाश्वं महाराज शूरमुत्तमधार्मिकम्

samaye taṃ tadā rājye bṛhadaśvo'bhyaṣecayat |
kuvalāśvaṃ mahārāja śūramuttamadhārmikam

पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु बृहदश्वो महीपतिः ।
जगाम तपसे धीमांस्तपोवनममित्रहा

putrasaṃkrāmitaśrīstu bṛhadaśvo mahīpatiḥ |
jagāma tapase dhīmāṃstapovanamamitrahā

अथ शश्वाव राजर्षिं तमुदङ्को नराधिप ।
वनं संप्रस्थितं राजन्बृहदश्वं द्विजोत्तमः

atha śaśvāva rājarṣiṃ tamudaṅko narādhipa |
vanaṃ saṃprasthitaṃ rājanbṛhadaśvaṃ dvijottamaḥ

तमुदङ्को महातेजाः सर्वास्त्रविदुषांवरम् ।
न्यवारयदमेयात्मा समासाद्य पुरोत्तमे

tamudaṅko mahātejāḥ sarvāstraviduṣāṃvaram |
nyavārayadameyātmā samāsādya purottame

भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्तुमर्हसि ।
निरुद्विग्रा वयं राजंस्त्वत्प्रदाद्वसेमहि

bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tattāvatkartumarhasi |
nirudvigrā vayaṃ rājaṃstvatpradādvasemahi

त्वया हि पृथिवी राजन्रक्ष्यमाणा महात्मना ।
भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुमर्हसि

tvayā hi pṛthivī rājanrakṣyamāṇā mahātmanā |
bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantumarhasi

पालन हि महान्धर्मः प्रजानामिह दृश्यते ।
न तथा दृश्यतेऽरण्ये माभूत्ते बुद्धिरीदृशी

pālana hi mahāndharmaḥ prajānāmiha dṛśyate |
na tathā dṛśyate'raṇye mābhūtte buddhirīdṛśī

ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्मः क्वचन दृश्यते ।
प्रजानां पालने यत्नः पुरा राजर्षिभिः कृतः

īdṛśo na hi rājendra dharmaḥ kvacana dṛśyate |
prajānāṃ pālane yatnaḥ purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ

रक्षितव्याः प्रजा राज्ञा तास्त्वं रक्षितुमर्हसि ।
निरुद्विग्नस्तपस्तप्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव

rakṣitavyāḥ prajā rājñā tāstvaṃ rakṣitumarhasi |
nirudvignastapastaptuṃ na hi śaknomi pārthiva

ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु ।
समुद्रवालुकापूर्ण उज्जालक इति स्मृतः ।
बहुयोजनविस्तीर्णो बहुयोजनमायतः

mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu |
samudravālukāpūrṇa ujjālaka iti smṛtaḥ |
bahuyojanavistīrṇo bahuyojanamāyataḥ

तत्र रौद्रो दानवेन्द्रो महावीर्यपराक्रमः ।
मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्नाम सुदारुणः ।
अन्तर्भूमिगतो राजन्वसत्यमितविक्रमः

tatra raudro dānavendro mahāvīryaparākramaḥ |
madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhurnāma sudāruṇaḥ |
antarbhūmigato rājanvasatyamitavikramaḥ

तं निहत्य महाराज वनं त्वं गन्तुमर्हसि

taṃ nihatya mahārāja vanaṃ tvaṃ gantumarhasi

शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ।
त्रिदशानां विनाशाय लोकानां चापि पार्थिव

śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam |
tridaśānāṃ vināśāya lokānāṃ cāpi pārthiva

अवध्यो दैवतानां हि दैत्यानामथ रक्षसाम् ।
नागानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सर्वशः ।
अवाप्यस वरं राजन्सर्वलोकपितामहात्

avadhyo daivatānāṃ hi daityānāmatha rakṣasām |
nāgānāmatha yakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
avāpyasa varaṃ rājansarvalokapitāmahāt

तं विनाशय भद्रं ते मा ते बुद्धिरतोऽन्यथा ।
प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं शाश्वतीमव्ययां ध्रुवाम्

taṃ vināśaya bhadraṃ te mā te buddhirato'nyathā |
prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ śāśvatīmavyayāṃ dhruvām

क्रूरस्य तस्य स्वपतो वालुकान्तर्हितस्य च ।
संवत्सरस्य पर्यन्ते निःश्वासः संप्रवर्तते

krūrasya tasya svapato vālukāntarhitasya ca |
saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṃpravartate

यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना ।
तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत्

yadā tadā bhūścalati saśailavanakānanā |
tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat

आदित्यरथमाश्रित्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् ।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं धूममिश्रं सुदारुणम्

ādityarathamāśritya saptāhaṃ bhūmikampanam |
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ dhūmamiśraṃ sudāruṇam

तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्तातुं स्वआंश्रमे

tena rājanna śaknomi tasminstātuṃ svaāṃśrame

तं विनाशय राजेन्द्र लोकानां हितकाम्यया ।
लकाः स्वस्था भविष्यन्ति तस्मिन्विनिहतेऽसुरे

taṃ vināśaya rājendra lokānāṃ hitakāmyayā |
lakāḥ svasthā bhaviṣyanti tasminvinihate'sure

धुन्धुनामानमत्युग्रं दानवं धोरविग्रहम् ।
समरे धोरतुमुले विनाशय महेषुणा

dhundhunāmānamatyugraṃ dānavaṃ dhoravigraham |
samare dhoratumule vināśaya maheṣuṇā

त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मतिः ।
तेजसा तव तेजश्च विष्णुराप्यायविष्यति

tvaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ |
tejasā tava tejaśca viṣṇurāpyāyaviṣyati

विष्णुना च वरो दत्तः पूर्वं मम महीपते

viṣṇunā ca varo dattaḥ pūrvaṃ mama mahīpate

यस्तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपतिः ।
तेजस्तद्वैष्णवमिति प्रवेक्ष्यति दुरासदम्

yastaṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ |
tejastadvaiṣṇavamiti pravekṣyati durāsadam

तत्तेजस्त्वंसमाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम् ।
तं निषूदय संदिष्टो दैत्यं रौद्रपराक्रमम्

tattejastvaṃsamādhāya rājendra bhuvi duḥsaham |
taṃ niṣūdaya saṃdiṣṭo daityaṃ raudraparākramam

न हि धुन्धुर्महातेजास्तेजसाऽल्पेन शक्यते ।
निर्दग्धुं पृथिवीपाल स हि वर्षशतैरपि

na hi dhundhurmahātejāstejasā'lpena śakyate |
nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśatairapi