अध्याय 207: कुवलाश्व का धुन्धु-वध और धुन्धुमार नाम

धुन्धुर्नाम महाराज तयोः पुत्रो महाद्युतिः ।
स तपोऽतप्यत महन्महावीर्यपराक्रमः

dhundhurnāma mahārāja tayoḥ putro mahādyutiḥ |
sa tapo'tapyata mahanmahāvīryaparākramaḥ

अतिष्ठदेकपादेन कृशो धमनिसंततः ।
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभुम्

atiṣṭhadekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥ |
tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabhum

देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम् ।
अवध्योऽहं भवेयं वै वर एष वृतो मया

devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasām |
avadhyo'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā

एवं भवतु गच्छेति तमुवाच पितामहः ।
स एवमुक्तस्तत्पादौ मूर्ध्ना स्पृष्ट्वा जगाम ह

evaṃ bhavatu gaccheti tamuvāca pitāmahaḥ |
sa evamuktastatpādau mūrdhnā spṛṣṭvā jagāma ha

सतु धुन्धुर्वरं लब्ध्वा महवीर्यपराक्रमः ।
अनुस्मरन्पितृवधं द्रुतं विष्णुमुपागमत्

satu dhundhurvaraṃ labdhvā mahavīryaparākramaḥ |
anusmaranpitṛvadhaṃ drutaṃ viṣṇumupāgamat

सतु देवान्सगन्धर्वाञ्जित्वा धुन्धुरमर्षणः ।
बबाध सर्वानसकृद्विष्णुं देवांश्च वै भृशम्

satu devānsagandharvāñjitvā dhundhuramarṣaṇaḥ |
babādha sarvānasakṛdviṣṇuṃ devāṃśca vai bhṛśam

समुद्रवालुकापूर्णे उज्जानक इति स्मृते ।
आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ ।
बाधतेस्म परं शक्त्या तमुदङ्काश्रमं विभो

samudravālukāpūrṇe ujjānaka iti smṛte |
āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha |
bādhatesma paraṃ śaktyā tamudaṅkāśramaṃ vibho

अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितस्तथा ।
मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्भीमपराक्रमः

antarbhūmigatastatra vālukāntarhitastathā |
madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhurbhīmaparākramaḥ

शेते लोकविनाशाय तपोबलमुपाश्रितः ।
उदङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन्पावकार्चिषः

śete lokavināśāya tapobalamupāśritaḥ |
udaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasanpāvakārciṣaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु राजा सबलवाहनः ।
कुवलाश्वो नरपतिरन्वितो बलशालिनाम्

etasminneva kāle tu rājā sabalavāhanaḥ |
kuvalāśvo narapatiranvito balaśālinām

सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणामरिमर्दनः ।
प्रायादुदङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य वधाय वै

sahasrairekaviṃśatyā putrāṇāmarimardanaḥ |
prāyādudaṅkasahito dhundhostasya vadhāya vai

तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः ।
उदङ्कस् नियोगेन लोकानां हितकाम्यया

tamāviśattato viṣṇurbhagavāṃstejasā prabhuḥ |
udaṅkas niyogena lokānāṃ hitakāmyayā

तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत् ।
एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति

tasminprayāte durdharṣe divi śabdo mahānabhūt |
eṣa śrīmānnṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati

दिव्यैश्च पुष्पैस्तं देवाः समन्तात्पर्यवाकिरन् ।
देवदुन्दुभयश्चापि नेदुः स्वयमनीरिताः

divyaiśca puṣpaistaṃ devāḥ samantātparyavākiran |
devadundubhayaścāpi neduḥ svayamanīritāḥ

शीतश्च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतः ।
विपांसुलां महीं कुर्वन्ववर्ष च सुरेश्वरः ।
प्रदक्षिणाश्चाप्यभवन्वन्यास्तं समृगद्विजाः

śītaśca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ |
vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvanvavarṣa ca sureśvaraḥ |
pradakṣiṇāścāpyabhavanvanyāstaṃ samṛgadvijāḥ

अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिर ।
तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर्यत्र महासुरः

antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira |
tatraiva samadṛśyanta dhundhuryatra mahāsuraḥ

कुवलाश्वस्य धुन्योश्च युद्धकौतूहलान्विताः ।
देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन्महर्षयः

kuvalāśvasya dhunyośca yuddhakautūhalānvitāḥ |
devagandharvasahitāḥ samavaikṣanmaharṣayaḥ

नारायणेन कौरव्य तेजसाऽऽप्यायितस्तदा ।
स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस्तैः सर्वतो दिशम्

nārāyaṇena kauravya tejasā''pyāyitastadā |
sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putraistaiḥ sarvato diśam

अर्णवं स्वानयामास कुवलाश्वो महीपतिः ।
हितार्तं सर्वलोकानामुदङ्कस्य वशे स्थितः

arṇavaṃ svānayāmāsa kuvalāśvo mahīpatiḥ |
hitārtaṃ sarvalokānāmudaṅkasya vaśe sthitaḥ

कुवलाश्वस् पुत्रैश्च तस्मिन्वै वालुकार्णवे ।
सप्तभिर्दिवसैः स्वात्वा दृष्टो धुन्धुर्महाबलः

kuvalāśvas putraiśca tasminvai vālukārṇave |
saptabhirdivasaiḥ svātvā dṛṣṭo dhundhurmahābalaḥ

आसीद्धोरं वपुस्तस्य वालुकान्तर्हितं महत् ।
दीप्यमानं यथा सूर्यस्तेजसा भरतर्षभ

āsīddhoraṃ vapustasya vālukāntarhitaṃ mahat |
dīpyamānaṃ yathā sūryastejasā bharatarṣabha

ततो धुन्धुर्महाराज दिशमावृत्य पश्चिमाम् ।
सुप्तोऽभूद्राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः

tato dhundhurmahārāja diśamāvṛtya paścimām |
supto'bhūdrājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ

कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु सर्वतः परिवारितः ।
अभिद्रुतः शरैस्तीक्ष्णैर्गदाभिर्मुसलैरपि

kuvalāśvasya putraistu sarvataḥ parivāritaḥ |
abhidrutaḥ śaraistīkṣṇairgadābhirmusalairapi

प्टसैः परिधैः प्रासैः खङ्गैश् विमलैः शितैः ।
सवध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः

pṭasaiḥ paridhaiḥ prāsaiḥ khaṅgaiś vimalaiḥ śitaiḥ |
savadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ

क्रुद्धश्चाभक्षयत्तेषां शस्त्राणि विविधानि च ।
आस्याद्वमन्पावकं स संवर्तकसमं तदा

kruddhaścābhakṣayatteṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca |
āsyādvamanpāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadā

तान्सर्वान्नृपतेः पुत्रानदहत्स्वेन तेजसा ।
मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव

tānsarvānnṛpateḥ putrānadahatsvena tejasā |
mukhajenāgninā kruddho lokānudvartayanniva

क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः ।
सगरस्यात्मजान्क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत्

kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ |
sagarasyātmajānkruddhastadadbhutamivābhavat

तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम ।
तं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णमिवापरम् ।
आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः

teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama |
taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇamivāparam |
āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ

तस्य वारिमहाराज सुस्राव बहु देहतः ।
तत्तदापीयतेतेजो राज्ञा वारिमयं नृप

tasya vārimahārāja susrāva bahu dehataḥ |
tattadāpīyatetejo rājñā vārimayaṃ nṛpa

योगी योगेन सृष्टं स समयित्वा च वारिणा ।
ब्रह्मास्त्रेण ततो राजा दैत्यंक्रूरपराक्रमम् ।
ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकभवाय वै

yogī yogena sṛṣṭaṃ sa samayitvā ca vāriṇā |
brahmāstreṇa tato rājā daityaṃkrūraparākramam |
dadāha bharataśreṣṭha sarvalokabhavāya vai

सोऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम् ।
सुरशत्रुममित्रघ्नस्त्रैलोक्येश इवापरः

so'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram |
suraśatrumamitraghnastrailokyeśa ivāparaḥ

धुन्धोर्वधात्तदा राजा कुवलाश्वो महामनाः ।
धुन्धुमार इतिख्यातो नाम्ना समभवत्ततः

dhundhorvadhāttadā rājā kuvalāśvo mahāmanāḥ |
dhundhumāra itikhyāto nāmnā samabhavattataḥ

प्रीतैश्च त्रेदशैः सर्वैर्महर्षिमसितैस्तदा ।
परं वृणीष्वत्युक्तः स प्राञ्जलिः प्रणतस्तदा ।
अतीव मुदितो राजन्निदंवचनमब्रवीत्

prītaiśca tredaśaiḥ sarvairmaharṣimasitaistadā |
paraṃ vṛṇīṣvatyuktaḥ sa prāñjaliḥ praṇatastadā |
atīva mudito rājannidaṃvacanamabravīt

दद्यां वित्तं द्विजाग्र्येभ्यः शत्रूणां चापि दुर्जयः ।
सख्यं च विष्णुना मे स्याद्भूतेष्वद्रोह एव च ।
धर्मे रतिश् सततं स्वर्गे वासस्तथाऽक्षयः

dadyāṃ vittaṃ dvijāgryebhyaḥ śatrūṇāṃ cāpi durjayaḥ |
sakhyaṃ ca viṣṇunā me syādbhūteṣvadroha eva ca |
dharme ratiś satataṃ svarge vāsastathā'kṣayaḥ

तथाऽस्त्विति ततो देवैः प्रीतैरुक्तः स पार्थिवः ।
ऋषिभिश्च सगन्धर्वैरुदङ्केन च धीमता

tathā'stviti tato devaiḥ prītairuktaḥ sa pārthivaḥ |
ṛṣibhiśca sagandharvairudaṅkena ca dhīmatā

संभाष्य चैनं विविधैराशीर्वादैस्ततो नृषम् ।
देवा महर्षयश्चापि स्वानि स्तानानि भेजिरे

saṃbhāṣya cainaṃ vividhairāśīrvādaistato nṛṣam |
devā maharṣayaścāpi svāni stānāni bhejire

तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा युधिष्ठिर तदाऽभवन् ।
दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्वश्चैव भारत

tasya putrāstrayaḥ śiṣṭā yudhiṣṭhira tadā'bhavan |
dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśca bhadrāśvaścaiva bhārata

तेभ्यः परम्परा राजन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
[वंशस्य सुमहाभाग राज्ञाममिततेजसाम्]

tebhyaḥ paramparā rājannikṣvākūṇāṃ mahātmanām |
[vaṃśasya sumahābhāga rājñāmamitatejasām]

एवंसं निहतस्तेन कुवलाश्वेन सत्तम ।
धुन्धुर्नाम महादैत्यो मधुकैटभयोः सुतः

evaṃsaṃ nihatastena kuvalāśvena sattama |
dhundhurnāma mahādaityo madhukaiṭabhayoḥ sutaḥ

कुवलाश्वश्च नृपतिर्धुन्धुमार इति स्मृतः ।
नाम्ना च गुणयुक्तेन तदाप्रभृति सोऽभवत्

kuvalāśvaśca nṛpatirdhundhumāra iti smṛtaḥ |
nāmnā ca guṇayuktena tadāprabhṛti so'bhavat

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
धौन्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
dhaundhumāramupākhyānaṃ prathitaṃ yasya karmaṇā

इदं तु पुण्यमाख्यानं विष्णोः समनुकीर्तनम् ।
शृणुयाद्यः स धर्मात्मा पुत्रवांश्च भवेन्नरः

idaṃ tu puṇyamākhyānaṃ viṣṇoḥ samanukīrtanam |
śṛṇuyādyaḥ sa dharmātmā putravāṃśca bhavennaraḥ

आयुष्मान्भूतिमांश्चैव श्रुत्वा भवति पर्वसु ।
न च व्याधिभंयकिंचित्प्राप्नोति विगतज्वरः

āyuṣmānbhūtimāṃścaiva śrutvā bhavati parvasu |
na ca vyādhibhaṃyakiṃcitprāpnoti vigatajvaraḥ