अध्याय 188: अत्रि द्वारा राजा वैन्य की स्तुति

भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणआनां निबोध मे ।
वैन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितः

bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇaānāṃ nibodha me |
vainyo nāmeha rājarṣiraśvamedhāya dīkṣitaḥ

तमत्रिर्गन्तुमारेबे वित्तार्थमिति नः श्रुतम् ।
भूयोऽर्थं नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात्

tamatrirgantumārebe vittārthamiti naḥ śrutam |
bhūyo'rthaṃ nānurudhyatsa dharmavyaktinidarśanāt

स विचिन्त्य महातेजा वनमेवान्वरोचयत् ।
धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदमुवाच ह

sa vicintya mahātejā vanamevānvarocayat |
dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃścedamuvāca ha

प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम् ।
अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम्

prāpsyāmaḥ phalamatyantaṃ bahulaṃ nirupadravam |
araṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam

तं भार्या प्रत्युवाचाथ धनमेवानुरुन्धती ।
वैन्यं गत्वा महात्मानमर्थयस्व धनं बहुः

taṃ bhāryā pratyuvācātha dhanamevānurundhatī |
vainyaṃ gatvā mahātmānamarthayasva dhanaṃ bahuḥ

स ते दास्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थिने धनम् ।
तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु

sa te dāsyati rājarṣiryajamāno'rthine dhanam |
tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahu

भृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम् ।
एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः

bhṛtyānsutānsaṃvibhajya tato vraja yathepsitam |
eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhirudāhṛtaḥ

कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना ।
वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः

kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā |
vainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ

किंत्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः ।
यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम्

kiṃtvasti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ |
yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmyaham

तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम् ।
मयोक्तामन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थिकाम्

tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitām |
mayoktāmanyathā brūyustataste vai nirarthikām

गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तव ।
गाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम्

gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacastava |
gāśca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam

एवमुक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः ।
गत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव तं नृपम्

evamuktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ |
gatvā ca yajñāyatanamatristuṣṭāva taṃ nṛpam

वाक्यैर्मङ्गलसंयुक्तैः पूजयानोऽब्रवीद्वचः ।
राजन्धन्यस्त्वमीशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपः ।
स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित्

vākyairmaṅgalasaṃyuktaiḥ pūjayāno'bravīdvacaḥ |
rājandhanyastvamīśaśca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ |
stuvanti tvāṃ munigaṇāstvadanyo nāsti dharmavit

तमब्रवीदृषिः क्रुद्धो वचनं वै महातपाः

tamabravīdṛṣiḥ kruddho vacanaṃ vai mahātapāḥ

मैवमत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता ।
अत्र नः प्रथमो धाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः

maivamatre punarbrūyā na te prajñā samāhitā |
atra naḥ prathamo dhātā mahendro vai prajāpatiḥ

अथात्रिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत ।
अयमेव विधाता च तथैवेन्द्रः प्रजापतिः ।
त्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह

athātrirapi rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata |
ayameva vidhātā ca tathaivendraḥ prajāpatiḥ |
tvameva muhyase mohānna prajñānaṃ tavāsti ha

जानामि नाहं मुह्यामि त्वंविवक्षुर्विमुह्यसे ।
स्तौषि त्वं दर्शनप्रेप्सू राजानं जनसंसदि

jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃvivakṣurvimuhyase |
stauṣi tvaṃ darśanaprepsū rājānaṃ janasaṃsadi

न वेत्थ परमं धर्मं न चास्त्यत्र प्रयोजनम् ।
बालस्त्वमसि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना

na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāstyatra prayojanam |
bālastvamasi mūḍhaśca vṛddhaḥ kenāpi hetunā

विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां द्रशने स्थितौ ।
ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कथं त्विमौ

vivadantau tathā tau tu munīnāṃ draśane sthitau |
ye tasya yajñe saṃvṛttāste'pṛcchanta kathaṃ tvimau

प्रवेशः केन दत्तोऽयमनयोर्वैन्यसंसदि ।
उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण धिष्ठितौ

praveśaḥ kena datto'yamanayorvainyasaṃsadi |
uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa dhiṣṭhitau

ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधऱ्मवित् ।
विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत्

tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadhaṟmavit |
vivādināvanuprāptau tāvubhau pratyavedayat

अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान् ।
आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजसत्तमाः ।
वैन्यं विधातेत्याहात्रिरत्र नौ संशयो महान्

athābravītsadasyāṃstu gautamo munisattamān |
āvayorvyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijasattamāḥ |
vainyaṃ vidhātetyāhātriratra nau saṃśayo mahān

ततस्तु गौतमेनोक्तं वाक्यं वैन्यस्य संसदि ।
श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद्रवन्दुतम्

tatastu gautamenoktaṃ vākyaṃ vainyasya saṃsadi |
śrutvaiva tu mahātmāno munayo'bhyadravandutam

सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै ।
पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे ब्रह्माणमिव सोमपाः

sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai |
papracchuḥ praṇatāḥ sarve brahmāṇamiva somapāḥ

स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः ।
प्रत्युवाचाथ तानेवं धर्मार्थसहितं वचः

sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥ |
pratyuvācātha tānevaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ

ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह ।
संयुक्तौ दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ

brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha |
saṃyuktau dahataḥ śatrūnvanānīvāgnimārutau

राजा वै प्रथितो धर्मः प्रजानां पतिरेव च ।
स एव शक्रः शुक्रश्च स धाता च बृहस्पतिः

rājā vai prathito dharmaḥ prajānāṃ patireva ca |
sa eva śakraḥ śukraśca sa dhātā ca bṛhaspatiḥ

प्रजापतिर्विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति

prajāpatirvirāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ |
ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumarhati

पुरायोनिर्युधाजिच्च अभीष्टानचितो भवः ।
स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाऽभिधीयते ।
सत्ययोनिः पुराविच्च सत्यधर्मप्रवर्तकः

purāyoniryudhājicca abhīṣṭānacito bhavaḥ |
svarṇetā sahajidbabhruriti rājā'bhidhīyate |
satyayoniḥ purāvicca satyadharmapravartakaḥ

अधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन् ।
तस्माद्धि ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म चाव्ययम्

adharmādṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan |
tasmāddhi brahmaṇā kṣatraṃ kṣatreṇa brahma cāvyayam

आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा ।
तथैव नृपतिर्भूमावधर्मान्नुदते भृशम्

ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā |
tathaiva nṛpatirbhūmāvadharmānnudate bhṛśam

ततो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात् ।
उत्तरः सिद्ध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम्

tato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanāt |
uttaraḥ siddhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam

ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः ।
तमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः

tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanāḥ |
tamatrimabravītprītaḥ pūrvaṃ yenābhisaṃstutaḥ

यस्मात्पूर्वं मनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीः ।
सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव च

yasmātpūrvaṃ manuṣyeṣu jyāyāṃsaṃ māmihābravīḥ |
sarvadevaiśca viprarṣe saṃmitaṃ śreṣṭhameva ca

तस्मात्तेऽहंप्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च ।
दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलकृतम्

tasmātte'haṃpradāsyāmi vividhaṃ vasu bhūri ca |
dāsīsahasraṃ śyāmānāṃ suvastrāṇāmalakṛtam

दशकोटीर्हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश ।
एतद्ददामि विप्रर्षे सर्वज्ञस्त्वं मतो हि मे

daśakoṭīrhiraṇyasya rukmabhārāṃstathā daśa |
etaddadāmi viprarṣe sarvajñastvaṃ mato hi me

तदत्रिनर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्याभिसत्कृतः ।
प्रत्युज्जगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः

tadatrinarnyāyataḥ sarvaṃ pratigṛhyābhisatkṛtaḥ |
pratyujjagāma tejasvī gṛhāneva mahātapāḥ

प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान् ।
ततः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत

pradāya ca dhanaṃ prītaḥ putrebhyaḥ prayatātmavān |
tataḥ samabhisaṃdhāya vanamevānvapadyata