अध्याय 187: तार्क्ष्य के पुत्र को मृत्यु क्यों न छू सकी

मार्कण्डेयं महात्मानमूचुः पाण्डुसुतास्तदा ।
माहात्म्यं द्विजमुख्यानां श्रोतुमिच्छाम कथ्यताम्

mārkaṇḍeyaṃ mahātmānamūcuḥ pāṇḍusutāstadā |
māhātmyaṃ dvijamukhyānāṃ śrotumicchāma kathyatām

एवमुक्तः स भगवान्मार्कण्डेयो महातपाः ।
उवाच सुमहातेजाः सर्वशास्त्रविशारदः

evamuktaḥ sa bhagavānmārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
uvāca sumahātejāḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

हेहयानां कुलकरो राजा परपुरंजयः ।
कुमारो रूपसंपननो मृगयां व्यचरद्बली

hehayānāṃ kulakaro rājā parapuraṃjayaḥ |
kumāro rūpasaṃpanano mṛgayāṃ vyacaradbalī

चरमाणस्तु सोऽरण्ये तृणवीरुत्समावृते ।
कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं ददर्श मुनिमन्तिके

caramāṇastu so'raṇye tṛṇavīrutsamāvṛte |
kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ dadarśa munimantike

स तेन हिंसितोऽरण्ये मन्यमानेन वै मृगम् ।
व्यथितः कर्म तत्कृत्वा शोकोपहतचेतनः

sa tena hiṃsito'raṇye manyamānena vai mṛgam |
vyathitaḥ karma tatkṛtvā śokopahatacetanaḥ

जगाम हेहयानां वै सकाशं प्रथितात्मनाम् ।
राज्ञां राजीवनेत्रोसौ कुमारः पृथिवीपते

jagāma hehayānāṃ vai sakāśaṃ prathitātmanām |
rājñāṃ rājīvanetrosau kumāraḥ pṛthivīpate

तेषां च तद्यथावृत्तं कथयामास वै तदा ।
स कुमारो महीपालो हेहयानां महीभृताम्

teṣāṃ ca tadyathāvṛttaṃ kathayāmāsa vai tadā |
sa kumāro mahīpālo hehayānāṃ mahībhṛtām

तं चापि हिंसितं तात मुनिं मूलफलाशिनम् ।
श्रुत्वा दृष्ट्वा च ते तत्र बभूवुर्दीनमानसाः

taṃ cāpi hiṃsitaṃ tāta muniṃ mūlaphalāśinam |
śrutvā dṛṣṭvā ca te tatra babhūvurdīnamānasāḥ

कस्यायमिति ते सर्वे मार्गमाणास्ततस्ततः ।
जग्मुश्चारिष्टनाम्नोऽथ तार्क्ष्यस्याश्रममञ्जसा

kasyāyamiti te sarve mārgamāṇāstatastataḥ |
jagmuścāriṣṭanāmno'tha tārkṣyasyāśramamañjasā

तेऽभिवाद्य महात्मानं तं मुनिं संशितव्रतम् ।
तस्थुः सर्वे स तु मुनिस्तेषां पूजामथाहरत्

te'bhivādya mahātmānaṃ taṃ muniṃ saṃśitavratam |
tasthuḥ sarve sa tu munisteṣāṃ pūjāmathāharat

ते तमूचुर्महात्मानं न वयं सक्रियां मुने ।
त्वत्तोऽर्हाः कर्मदोषेण ब्राह्मणो हिंसितो हि नः

te tamūcurmahātmānaṃ na vayaṃ sakriyāṃ mune |
tvatto'rhāḥ karmadoṣeṇa brāhmaṇo hiṃsito hi naḥ

तानब्रवीत्स विप्रर्षिः कथं वो ब्राह्मणो हतः ।
क्व चासौ ब्रूत सहिताः पश्यध्वं मे रतपोबलम्

tānabravītsa viprarṣiḥ kathaṃ vo brāhmaṇo hataḥ |
kva cāsau brūta sahitāḥ paśyadhvaṃ me ratapobalam

ते तु तत्सर्वमखिलमाख्यायास्मै यथातथम् ।
नापश्यंस्तमृषिं तत्र गतासुं ते समागताः

te tu tatsarvamakhilamākhyāyāsmai yathātatham |
nāpaśyaṃstamṛṣiṃ tatra gatāsuṃ te samāgatāḥ

अन्वेषमाणाः सव्रीडाः सुप्तवद्गतमानसाः ।
तानब्रवीत्तत्रमुनिस्तार्क्ष्यः परपुरंजयः

anveṣamāṇāḥ savrīḍāḥ suptavadgatamānasāḥ |
tānabravīttatramunistārkṣyaḥ parapuraṃjayaḥ

स्यादयं ब्राह्मणः सोऽथयुष्माभिर्यो विनाशितः ।
पुत्रो ह्ययं मम नृपास्तपोबलसमन्वितः

syādayaṃ brāhmaṇaḥ so'thayuṣmābhiryo vināśitaḥ |
putro hyayaṃ mama nṛpāstapobalasamanvitaḥ

ते च दृष्ट्वैव तमृषिं विस्मयं परमं गताः ।
महदाश्चर्यमिति वै ते ब्रुवाणा महीपते

te ca dṛṣṭvaiva tamṛṣiṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ |
mahadāścaryamiti vai te bruvāṇā mahīpate

मृतो ह्ययमितो दृष्टः कथं जीवितमाप्तवान् ।
किमेतत्तपसो वीर्यं येनायं जीवितः पुनः ।
श्रोतुमिच्छामहे विप्र यदि श्रोतव्यमित्युत

mṛto hyayamito dṛṣṭaḥ kathaṃ jīvitamāptavān |
kimetattapaso vīryaṃ yenāyaṃ jīvitaḥ punaḥ |
śrotumicchāmahe vipra yadi śrotavyamityuta

स तानुवाच नास्माकं मृत्युः प्रभवते नृपाः ।
कारणं च प्रवक्ष्यामि हेतुयोगं समासतः ।
मृत्युः प्रभवते येन नास्माकं नृपसत्तमाः

sa tānuvāca nāsmākaṃ mṛtyuḥ prabhavate nṛpāḥ |
kāraṇaṃ ca pravakṣyāmi hetuyogaṃ samāsataḥ |
mṛtyuḥ prabhavate yena nāsmākaṃ nṛpasattamāḥ

शुद्धाचारादनलसाः साध्योपासनतत्पराः ।
शुद्धान्नाः शुद्धसदना ब्रह्मचर्यव्रतान्विताः

śuddhācārādanalasāḥ sādhyopāsanatatparāḥ |
śuddhānnāḥ śuddhasadanā brahmacaryavratānvitāḥ

सत्यमेवाभिजानीमो नानृते कुर्महे मनः ।
स्वधर्ममनुतिष्ठामस्तस्मान्मृत्युभयं न नः

satyamevābhijānīmo nānṛte kurmahe manaḥ |
svadharmamanutiṣṭhāmastasmānmṛtyubhayaṃ na naḥ

यद्ब्राह्मणानां कुशलं तदेषां कथयामहे ।
तेषां हि चरितं ब्रूमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः

yadbrāhmaṇānāṃ kuśalaṃ tadeṣāṃ kathayāmahe |
teṣāṃ hi caritaṃ brūmastasmānmṛtyubhayaṃ na naḥ

अतिथीनन्नपानेन भृत्यानत्यशनेन च ।
संभोज्य शेषमश्नीमस्तस्मान्मृत्युभयं न नः

atithīnannapānena bhṛtyānatyaśanena ca |
saṃbhojya śeṣamaśnīmastasmānmṛtyubhayaṃ na naḥ

क्षान्ता दान्ताः क्षमाशीलास्तीर्थदानपरायणाः ।
पुण्यदेशनिवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः ।
तेजस्विदेशवासाच्च तस्मान्मृत्युभयं न नः

kṣāntā dāntāḥ kṣamāśīlāstīrthadānaparāyaṇāḥ |
puṇyadeśanivāsācca tasmānmṛtyubhayaṃ na naḥ |
tejasvideśavāsācca tasmānmṛtyubhayaṃ na naḥ

एतद्वै लेशमात्रं वः समाख्यातं विमत्सराः ।
गच्छध्वं सहिताः सर्वे न पापाद्भयमस्ति वः

etadvai leśamātraṃ vaḥ samākhyātaṃ vimatsarāḥ |
gacchadhvaṃ sahitāḥ sarve na pāpādbhayamasti vaḥ

एवमस्त्विति ते सर्वे प्रतिपूज्य महामुनिम् ।
स्वदेशमगमन्हृष्टा राजानो भरतर्षभ

evamastviti te sarve pratipūjya mahāmunim |
svadeśamagamanhṛṣṭā rājāno bharatarṣabha