अध्याय 189: सरस्वती का तार्क्ष्य मुनि को उपदेश

अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय ।
पृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता

atraiva ca sarasvatyā gītaṃ parapuraṃjaya |
pṛṣṭayā muninā vīra śṛṇu tārkṣyeṇa dhīmatā

किंन श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे
कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात् ।
आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं
त्वया शिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात्

kiṃna śreyaḥ puruṣasyeha bhadre
kathaṃ kurvanna cyavate svadharmāt |
ācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṃ
tvayā śiṣṭo na cyaveyaṃ svadharmāt

कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा
कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत् ।
एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि
यथा लोकान्विरजाः संचरेयम्

kathaṃ cāgniṃ juhuyāṃ pūjaye vā
kasminkāle kena dharmo na naśyet |
etatsarvaṃ subhage prabravīhi
yathā lokānvirajāḥ saṃcareyam

एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन
शुश्रूषुणा चोत्तमबुद्दियुक्तम् ।
तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च
सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे

evaṃ pṛṣṭā prītiyuktena tena
śuśrūṣuṇā cottamabuddiyuktam |
tārkṣyaṃ vipraṃ dharmayuktaṃ hitaṃ ca
sarasvatī vākyamidaṃ babhāṣe

यो ब्रह्म जानाति यथोपदेशं
स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः ।
स वै पुरो देवलोकस्य गन्ता
सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम्

yo brahma jānāti yathopadeśaṃ
svādhyāyanityaḥ śucirapramattaḥ |
sa vai puro devalokasya gantā
sahāmaraiḥ prāpnuyātprītiyogam

तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः
सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः ।
अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था
हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः

tatra sma ramyā vipulā viśokāḥ
supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥ |
akardamā mīnavatyaḥ sutīrthā
hiraṇmayairāvṛtāḥ puṇḍarīkaiḥ

तासां तीरेष्वासते पुण्यभाजो
महीयमानाः पृथगप्सरोभिः ।
सुपुण्यगन्धाभिरलंकृताभि-
र्हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टाः

tāsāṃ tīreṣvāsate puṇyabhājo
mahīyamānāḥ pṛthagapsarobhiḥ |
supuṇyagandhābhiralaṃkṛtābhi-
rhiraṇyavarṇābhiratīva hṛṣṭāḥ

परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति
दत्त्वाऽनड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति ।
वासो दत्त्वा चान्द्रमसं तु लोकं
दत्त्वा हिरण्यममरत्वमेति

paraṃ lokaṃ gopradāstvāpnuvanti
dattvā'naḍvāhaṃ sūryalokaṃ vrajanti |
vāso dattvā cāndramasaṃ tu lokaṃ
dattvā hiraṇyamamaratvameti

धेनुं दत्त्वा सुप्रमां साधुदोहां
कल्याणवत्सामपलायिनीं च ।
यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या-
स्तावद्वर्षाण्यासते देवलोके

dhenuṃ dattvā supramāṃ sādhudohāṃ
kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ ca |
yāvanti romāṇi bhavanti tasyā-
stāvadvarṣāṇyāsate devaloke

अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति
हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम् ।
धुरंधरं बलवन्तं युवानं
प्राप्नोति लोकान्दशधेनुदस्य

anaḍvāhaṃ suvrataṃ yo dadāti
halasya voḍhāramanantavīryam |
dhuraṃdharaṃ balavantaṃ yuvānaṃ
prāpnoti lokāndaśadhenudasya

ददाति यो वै कपिलां सचैलां
कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः ।
तैस्तैर्गुणैः कामदुहाऽथ भूत्वा
नरं प्रदातारमुपैति नाकैः

dadāti yo vai kapilāṃ sacailāṃ
kāṃsyopadohāṃ draviṇairuttarīyaiḥ |
taistairguṇaiḥ kāmaduhā'tha bhūtvā
naraṃ pradātāramupaiti nākaiḥ

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा-
स्तावत्फलं लभते गोप्रदाने ।
पुत्रांसच् पौत्रांश्च कुलं च सर्व-
मासप्तमं तारयते परत्र

yāvanti romāṇi bhavanti dhenvā-
stāvatphalaṃ labhate gopradāne |
putrāṃsac pautrāṃśca kulaṃ ca sarva-
māsaptamaṃ tārayate paratra

सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं
कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः ।
धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय
लोका वसूनां सुलभा भवन्ति

sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ
kāṃsyopadohāṃ draviṇairuttarīyaiḥ |
dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya
lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti

स्वकर्मभिर्दानवसंनिरुद्धे
तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम् ।
महार्णवे नौरिव वातयुक्ता
दानं गवां तारयते परत्र

svakarmabhirdānavasaṃniruddhe
tīvrāndhakāre narake patantam |
mahārṇave nauriva vātayuktā
dānaṃ gavāṃ tārayate paratra

यो ब्राह्मदेयां तु ददाति कन्यां
भूमिप्रदानं च करोति विप्रे ।
ददाति दानं विधिना च यश्च
स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य

yo brāhmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ
bhūmipradānaṃ ca karoti vipre |
dadāti dānaṃ vidhinā ca yaśca
sa lokamāpnoti puraṃdarasya

यः सप्तवर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य
हव्यं त्वग्नौ नियतः साधुशीलः ।
सप्तावरान्सप्तपूर्वान्पुनाति
पितामहानात्मना कर्मभिः स्वैः

yaḥ saptavarṣāṇi juhoti tārkṣya
havyaṃ tvagnau niyataḥ sādhuśīlaḥ |
saptāvarānsaptapūrvānpunāti
pitāmahānātmanā karmabhiḥ svaiḥ

किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराण-
माचक्ष्व मे पृच्तश्चारुरूपे ।
त्वयाऽनुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां
यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम्

kimagnihotrasya vrataṃ purāṇa-
mācakṣva me pṛctaścārurūpe |
tvayā'nuśiṣṭo'hamihādya vidyāṃ
yadagnihotrasya vrataṃ purāṇam

न चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणि-
र्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित् ।
बुभुत्सवः शुचिकामा हि देवा
नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति

na cāśucirnāpyanirṇiktapāṇi-
rnābrahmavijjuhuyānnāvipaścit |
bubhutsavaḥ śucikāmā hi devā
nāśraddadhānāddhi havirjuṣanti

नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्या-
न्मोघं पुरा सिञ्चति तादृशो हि ।
अपूर्णमश्रोत्रियमाह तार्क्ष्य
न वै तादृग्जुहुयादग्निहोत्रम्

nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyā-
nmoghaṃ purā siñcati tādṛśo hi |
apūrṇamaśrotriyamāha tārkṣya
na vai tādṛgjuhuyādagnihotram

रये वै कृशानुं जुह्वति श्रद्दधानाः
सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च ।
गवां लोकं प्राप्यते पुण्यगन्धं
पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम्

raye vai kṛśānuṃ juhvati śraddadhānāḥ
satyavratā hutaśiṣṭāśinaśca |
gavāṃ lokaṃ prāpyate puṇyagandhaṃ
paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam

क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे
कर्मोदये बुद्दिमभिप्रविष्टाम् ।
प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य
पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे

kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve
karmodaye buddimabhipraviṣṭām |
prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya
pṛcchāmi tvāṃ kā hyasi cārurūpe

अग्निहोत्रादहमभ्यागताऽस्मि
विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय ।
त्वत्संयोगादहमेतदब्रुवं
भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत्

agnihotrādahamabhyāgatā'smi
viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya |
tvatsaṃyogādahametadabruvaṃ
bhāve sthitā tathyamarthaṃ yathāvat

न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति
विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः ।
रूपं च ते दिव्यमनन्तकान्ति
प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि

na hi tvayā sadṛśī kācidasti
vibhrājase hyatimātraṃ yathā śrīḥ |
rūpaṃ ca te divyamanantakānti
prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi

श्रेष्ठानि यानि द्विपदांवरिष्ठ
यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्ति ।
तैरेव चाहं संप्रवृद्धा भवामि
चाप्यायिता रूपवती च विप्र

śreṣṭhāni yāni dvipadāṃvariṣṭha
yajñeṣu vidvannupapādayanti |
taireva cāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi
cāpyāyitā rūpavatī ca vipra

यच्चापि पात्रमुपयुज्यते ह
वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वा ।
दिव्येन रूपेण प्रज्ञया च
तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन्

yaccāpi pātramupayujyate ha
vānaspatyamāyasaṃ pārthivaṃ vā |
divyena rūpeṇa prajñayā ca
tenaiva siddhiriti viddhi vidvan

परं पुराणं तमहं न वेद्मि

paraṃ purāṇaṃ tamahaṃ na vedmi

तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः
परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम् ।
स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगै-
स्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः

taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ
paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam |
svādhyāyadānavratapuṇyayogai-
stapodhanā vītaśokā vimuktāḥ

तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः
सहस्रशाखो विपुलो विभाति ।
तस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति
मधूदकप्रस्रवणाः सुपुण्याः

tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ
sahasraśākho vipulo vibhāti |
tasya mūlātsaritaḥ prasravanti
madhūdakaprasravaṇāḥ supuṇyāḥ

शाखांशाखां महानद्यः संयान्ति सिकताशयाः ।
धानापूपा मांसशाकाः सदापायसकर्दमाः

śākhāṃśākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāśayāḥ |
dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadāpāyasakardamāḥ

यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः ।
ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने

yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ |
ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistatpadaṃ paramaṃ mune