अध्याय 163: कुबेर का पाण्डवों को उपदेश और आशीर्वाद

युधिष्ठिर धृतिर्दाक्ष्यं देशकालपराक्रमाः ।
लोकतन्त्रविधानानामेष पञ्चविधो विधिः

yudhiṣṭhira dhṛtirdākṣyaṃ deśakālaparākramāḥ |
lokatantravidhānānāmeṣa pañcavidho vidhiḥ

धृतिमन्तश्च दक्षाश्च स्वे स्वे कर्मणि भारत ।
पराक्रमविधानज्ञा नराः कृतयुगेऽभवन्

dhṛtimantaśca dakṣāśca sve sve karmaṇi bhārata |
parākramavidhānajñā narāḥ kṛtayuge'bhavan

धृतिमान्देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित् ।
क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ शास्ति वै पृथिवीमनु

dhṛtimāndeśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavit |
kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha śāsti vai pṛthivīmanu

य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु ।
स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम्

ya evaṃ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu |
sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim

देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम् ।
संप्राप्तस्त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह

deśakālāntaraprepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramam |
saṃprāptastridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha

[यस्तु केवलसंरम्भात्प्रपातं न निरीक्षते ।]
पापात्मा पापबुद्धिर्यः पापमेवानुवर्तते ।
कर्मणामविभागज्ञः प्रेत्य चेह विनश्यति

[yastu kevalasaṃrambhātprapātaṃ na nirīkṣate |]
pāpātmā pāpabuddhiryaḥ pāpamevānuvartate |
karmaṇāmavibhāgajñaḥ pretya ceha vinaśyati

अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणामविशेषवित् ।
वृथाचारसमारम्भः प्रेत्य चेह विनश्यति

akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇāmaviśeṣavit |
vṛthācārasamārambhaḥ pretya ceha vinaśyati

साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम् ।
सर्वेषामर्थलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः

sāhase vartamānānāṃ nikṛtīnāṃ durātmanām |
sarveṣāmarthalipsūnāṃ pāpo bhavati niścayaḥ

अधर्मज्ञोऽवलिप्तश्च बालबुद्धिरमर्षणः ।
निर्भयो भीमसेनोऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ

adharmajño'valiptaśca bālabuddhiramarṣaṇaḥ |
nirbhayo bhīmaseno'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha

आर्ष्टिषेणस् राजर्षेः प्राप्य भूयस्त्वमाश्रमम् ।
तमिस्रां प्रथमां तत्र वीतशोकभयो वस

ārṣṭiṣeṇas rājarṣeḥ prāpya bhūyastvamāśramam |
tamisrāṃ prathamāṃ tatra vītaśokabhayo vasa

अलकां सह गन्धर्वैर्यक्षैश्च सह किन्नरैः ।
गमिष्यामि महाबाहो त्वं चापि बदरीं व्रज

alakāṃ saha gandharvairyakṣaiśca saha kinnaraiḥ |
gamiṣyāmi mahābāho tvaṃ cāpi badarīṃ vraja

मन्नियुक्ता मनुष्येन्द्र सर्वे च गिरिवासिनः ।
रक्षन्तु त्वां महाबाहो सहितं द्विजसत्तमैः

manniyuktā manuṣyendra sarve ca girivāsinaḥ |
rakṣantu tvāṃ mahābāho sahitaṃ dvijasattamaiḥ

साहसेषु च संतिष्ठंस्त्वया शैले वृकोदरः ।
वार्यतां साध्वयं राजंस्त्वया धर्मभृतांवर

sāhaseṣu ca saṃtiṣṭhaṃstvayā śaile vṛkodaraḥ |
vāryatāṃ sādhvayaṃ rājaṃstvayā dharmabhṛtāṃvara

इतः परं च वो राजन्द्रक्ष्यन्ति वनगोचराः ।
उपश्थास्यन्ति वो राजन्रक्षिष्यन्ते च वः सदा

itaḥ paraṃ ca vo rājandrakṣyanti vanagocarāḥ |
upaśthāsyanti vo rājanrakṣiṣyante ca vaḥ sadā

तथैव चान्नपानानि स्वादूनि च बबूनि च ।
आहरिष्यन्ति मत्प्रेष्याः सदा वः पुरुषर्षभाः

tathaiva cānnapānāni svādūni ca babūni ca |
āhariṣyanti matpreṣyāḥ sadā vaḥ puruṣarṣabhāḥ

यथा जिष्णुर्महेन्द्रस्य यथा वायोर्वृकोदरः ।
धर्मस्य त्वं यथा तात योगोत्पन्नो निजः सुतः

yathā jiṣṇurmahendrasya yathā vāyorvṛkodaraḥ |
dharmasya tvaṃ yathā tāta yogotpanno nijaḥ sutaḥ

आत्मजावात्मसंपन्नौ यमौ चोभौ यथाश्विनोः ।
रक्ष्यास्तद्वन्ममापीह यूयं सर्वे युधिष्ठिर

ātmajāvātmasaṃpannau yamau cobhau yathāśvinoḥ |
rakṣyāstadvanmamāpīha yūyaṃ sarve yudhiṣṭhira

अर्थतत्त्वविधानज्ञः सर्वधर्मविधानवित् ।
भीमसेनादवरजः पल्गुनः कुशली दिवि

arthatattvavidhānajñaḥ sarvadharmavidhānavit |
bhīmasenādavarajaḥ palgunaḥ kuśalī divi

याः काश्चन मता लोके स्वर्ग्याः परमसंपदः ।
जनमप्रभृति ताः सर्वाः स्थितास्तात धनंजये

yāḥ kāścana matā loke svargyāḥ paramasaṃpadaḥ |
janamaprabhṛti tāḥ sarvāḥ sthitāstāta dhanaṃjaye

द्रमो दानं बलं बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम् ।
एतान्यपि महासत्वे स्थितान्यमिततेजसि

dramo dānaṃ balaṃ buddhirhrīrdhṛtisteja uttamam |
etānyapi mahāsatve sthitānyamitatejasi

न मोहात्कुरुते जिष्णुः कर्म पाण्डव गर्हितम् ।
न पार्थस् मृषोक्तानि कथयन्ति नरा नृषु

na mohātkurute jiṣṇuḥ karma pāṇḍava garhitam |
na pārthas mṛṣoktāni kathayanti narā nṛṣu

स देवपितृगन्धर्वैः कुरूणआं कीर्तिवर्धनः ।
आनीतः कुरुतेऽस्त्राणि शक्रसद्मनि भारत

sa devapitṛgandharvaiḥ kurūṇaāṃ kīrtivardhanaḥ |
ānītaḥ kurute'strāṇi śakrasadmani bhārata

योऽसौ सर्वान्महीपालान्धर्मेण वशमानयत् ।
स शन्तनुर्महातेजाः पितुस्तव पितामहः

yo'sau sarvānmahīpālāndharmeṇa vaśamānayat |
sa śantanurmahātejāḥ pitustava pitāmahaḥ

प्रीयते पार्थ पार्थेन दिवि गाण्डीवधन्वना ।
सम्यक्वासौ महावीर्यः कुलधुर्य इव स्थितः

prīyate pārtha pārthena divi gāṇḍīvadhanvanā |
samyakvāsau mahāvīryaḥ kuladhurya iva sthitaḥ

पितॄन्देवानृषीन्विप्रान्पूजयित्वा महायशाः ।
सप्त मुख्यान्महामेधानाहरद्यमुनां प्रति

pitṝndevānṛṣīnviprānpūjayitvā mahāyaśāḥ |
sapta mukhyānmahāmedhānāharadyamunāṃ prati

अधिराजः स राजंस्त्वां शन्तनुः प्रपितामहः ।
स्वर्गजिच्छक्रलोकस्थः कुशलं परिपृच्छति

adhirājaḥ sa rājaṃstvāṃ śantanuḥ prapitāmahaḥ |
svargajicchakralokasthaḥ kuśalaṃ paripṛcchati

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं धनदेन प्रभाषितम् ।
पाण्डवाश्च ततस्तेन बभूवः संप्रहर्षिताः

etacchrutvā tu vacanaṃ dhanadena prabhāṣitam |
pāṇḍavāśca tatastena babhūvaḥ saṃpraharṣitāḥ

ततः शक्तिं गदां खङ्गं धनुश्च भरतर्षभः ।
प्राध्वंकृत्वा नमश्चक्रे कुबेराय वृकोदरः

tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaṅgaṃ dhanuśca bharatarṣabhaḥ |
prādhvaṃkṛtvā namaścakre kuberāya vṛkodaraḥ

ततोऽब्रवीद्धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम् ।
मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः

tato'bravīddhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |
mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ

विभयस्ताप शैलाग्रे वसानः सह बन्धुभिः ।
सुपर्णपितृदेवानां सततं मानकृद्भव

vibhayastāpa śailāgre vasānaḥ saha bandhubhiḥ |
suparṇapitṛdevānāṃ satataṃ mānakṛdbhava

ऋजुं पश्यत मा वक्रं सत्यं वदत माऽनृतम् ।
दीर्घं पश्यत मा ह्रस्वं परं पश्यत माऽपरम्

ṛjuṃ paśyata mā vakraṃ satyaṃ vadata mā'nṛtam |
dīrghaṃ paśyata mā hrasvaṃ paraṃ paśyata mā'param

स्वेषु वेश्मसु रम्येषु वसतामित्रतापनाः ।
कामान्न परिहास्यन्ति यक्षा वोभरतर्षभाः

sveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitratāpanāḥ |
kāmānna parihāsyanti yakṣā vobharatarṣabhāḥ

शीघ्रमेव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः ।
साक्षान्मघवतोत्सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः

śīghrameva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ |
sākṣānmaghavatotsṛṣṭaḥ saṃprāpsyati dhanaṃjayaḥ

एवमुत्तमकर्माणमनुशिष्य युधिष्ठिरम् ।
अस्तं गिरिमिवादित्यः प्रययौ गुह्यकाधिपः

evamuttamakarmāṇamanuśiṣya yudhiṣṭhiram |
astaṃ girimivādityaḥ prayayau guhyakādhipaḥ

तं परिस्तोमसंकीर्णैर्नानारत्नविभूषितैः ।
यानैरनुययुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः

taṃ paristomasaṃkīrṇairnānāratnavibhūṣitaiḥ |
yānairanuyayuryakṣā rākṣasāśca sahasraśaḥ

पक्षिणामिव कनिर्घोषः कुबेरसदनं प्रति ।
बभूव परमाश्वानामैरावतपथे यथा

pakṣiṇāmiva kanirghoṣaḥ kuberasadanaṃ prati |
babhūva paramāśvānāmairāvatapathe yathā

ते जग्मुस्तूर्णमाकाशं धनाधिपतिवाजिनः ।
प्रकर्षन्त इवाभ्राणि पिबन्त इवमारुतम्

te jagmustūrṇamākāśaṃ dhanādhipativājinaḥ |
prakarṣanta ivābhrāṇi pibanta ivamārutam

ततस्तानि शरीराणि गतसत्वानि रक्षसाम् ।
अपाकृष्यन्त शैलाग्राद्धनाधिपतिशासनात्

tatastāni śarīrāṇi gatasatvāni rakṣasām |
apākṛṣyanta śailāgrāddhanādhipatiśāsanāt

तेषां हि शापकालः स कृतोऽगस्त्येन धीमता ।
समरे निहतास्तस्माच्छापस्यान्तोऽभवत्तदा

teṣāṃ hi śāpakālaḥ sa kṛto'gastyena dhīmatā |
samare nihatāstasmācchāpasyānto'bhavattadā

पाण्डवाश्महात्मानस्तेषु वेश्मसु तां क्षपाम् ।
सुखमूषुर्गतोद्वेगाः पूजिताः सह राक्षसैः

pāṇḍavāśmahātmānasteṣu veśmasu tāṃ kṣapām |
sukhamūṣurgatodvegāḥ pūjitāḥ saha rākṣasaiḥ