अध्याय 164: आर्ष्टिषेण द्वारा दिशाओं और मेरु का वर्णन

ततः सूर्योदये धौम्यः पाञ्चालीसहितांस्च तान् ।
आर्ष्टिणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत

tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ pāñcālīsahitāṃsca tān |
ārṣṭiṇena sahitaḥ pāṇḍavānabhyavartata

तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह ।
ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन्

te'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha |
tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃstānapūjayan

आर्ष्टिषेणं परिष्वज्य पुत्रवद्भरतर्षभ ।
धर्मराजं स्पृशन्पाणौ पाणिना स महातपाः ।
प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत्

ārṣṭiṣeṇaṃ pariṣvajya putravadbharatarṣabha |
dharmarājaṃ spṛśanpāṇau pāṇinā sa mahātapāḥ |
prācīṃ diśamabhiprekṣya maharṣiridamabravīt

असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति ।
शैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजयन् ।
इन्द्रवैश्रवणोपेतां दिशं पाण्डव रक्षति

asau sāgaraparyantāṃ bhūmimāvṛtya tiṣṭhati |
śailarājo mahārāja mandaro'bhivirājayan |
indravaiśravaṇopetāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣati

पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चैव शोभितम् ।
एतमाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च ।
ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सर्वे तात मनीषिणः

parvataiśca vanāntaiśca kānanaiścaiva śobhitam |
etamāhurmahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca |
ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sarve tāta manīṣiṇaḥ

अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः ।
ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः

ataścodyantamādityamupatiṣṭhanti vai prajāḥ |
ṛṣayaścāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāśca devatāḥ

यमस्तु राजा धर्मज्ञः सर्वप्राणभृतां प्रभुः ।
प्रेतसत्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम्

yamastu rājā dharmajñaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ |
pretasatvagatīmetāṃ dakṣiṇāmāśrito diśam

एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम् ।
प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम्

etatsaṃyamanaṃ puṇyamatīvādbhutadarśanam |
pretarājasya bhavanamṛddhyā paramayā yutam

यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति ।
अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः

yaṃ prāpya savitā rājansatyena pratitiṣṭhati |
astaṃ parvatarājānametamāhurmanīṣiṇaḥ

एवं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम् ।
अवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति

evaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim |
avasanvaruṇo rājā bhūtāni parirakṣati

उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान् ।
महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदांगतिः

udīcīṃ dīpayanneṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān |
mahāmerurmahābhāga śivo brahmavidāṃgatiḥ

यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते ।
प्रजापतिः सृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम्

yasminbrahmasadaścaiva bhūtātmā cāvatiṣṭhate |
prajāpatiḥ sṛjansarvaṃ yatkiṃcijjaṅgamāgamam

यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान् ।
तेषामपि महामेरुः शिवं स्थानमनामयम्

yānāhurbrahmaṇaḥ putrānmānasāndakṣasaptamān |
teṣāmapi mahāmeruḥ śivaṃ sthānamanāmayam

अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेषोदयन्ति च ।
सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखास्तदा

atraiva pratitiṣṭhanti punareṣodayanti ca |
sapta devarṣayastāta vasiṣṭhapramukhāstadā

देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम् ।
यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः

deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharamuttamam |
yatrātmatṛptairadhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ

यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम् ।
अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम्

yamāhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam |
anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param

ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते ।
देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति सर्वतेजोमयं शुभम्

brahmaṇaḥ sadanāttasya paraṃ sthānaṃ prakāśate |
devāśca yatnātpaśyanti sarvatejomayaṃ śubham

अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः ।
स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः

atyarkānaladīptaṃ tatsthānaṃ viṣṇormahātmanaḥ |
svayaiva prabhayā rājanduṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ

प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते

prācyāṃ nārāyaṇasthānaṃ merāvativirājate

यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभूः ।
भासयन्सर्वभूतानि सुश्रियाऽभिविराजते

yatra bhūteśvarastāta sarvaprakṛtirātmabhūḥ |
bhāsayansarvabhūtāni suśriyā'bhivirājate

नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षयः ।
प्राप्नुवन्ति गतिं ह्येतां यतीनां भावितात्मनाम्

nātra brahmarṣayastāta kuta eva maharṣayaḥ |
prāpnuvanti gatiṃ hyetāṃ yatīnāṃ bhāvitātmanām

न तं ज्योतींपि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति पाण्डव ।
स्वयंप्रभुरचिन्त्यात्मा तत्र ह्यतिविराजते

na taṃ jyotīṃpi sarvāṇi prāpya bhāsanti pāṇḍava |
svayaṃprabhuracintyātmā tatra hyativirājate

यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम् ।
परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः ।
योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः

yatayastatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim |
pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ |
yogasiddhā mahātmānastamomohavivarjitāḥ

तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत ।
स्वयंभुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम्

tatra gatvā punarnemaṃ lokamāyānti bhārata |
svayaṃbhuvaṃ mahātmānaṃ devadevaṃ sanātanam

स्थानमेतन्महाभाव ध्रुवमक्षयमव्ययम् ।
ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर

sthānametanmahābhāva dhruvamakṣayamavyayam |
īśvarasya sadā hyetatpraṇamātra yudhiṣṭhira

[एनं त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्यकुरुतः कुरुनन्दन

[enaṃ tvaharaharmeruṃ sūryācandramasau dhruvam |
pradakṣiṇamupāvṛtyakurutaḥ kurunandana

ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः ।
परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम् ॥]

jyotīṃṣi cāpyaśeṣeṇa sarvāṇyanagha sarvataḥ |
pariyānti mahārāja girirājaṃ pradakṣiṇam ||]

एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि ।
कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम्

etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣanbhagavānapi |
kurute vitamaskarmā ādityo'bhipradakṣiṇam

अस्तं प्राप्य ततः सन्ध्यामतिक्रम्य दिवाकरः ।
उदीचीं भजते काष्ठां बहुधा पर्वसन्धिषु

astaṃ prāpya tataḥ sandhyāmatikramya divākaraḥ |
udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ bahudhā parvasandhiṣu

सुमेरुमनुवृत्तः स पुनर्गच्छति पाण्डव ।
प्राङ्युखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः

sumerumanuvṛttaḥ sa punargacchati pāṇḍava |
prāṅyukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ

स सम्यग्विभजन्कालान्बहुधा पर्वसन्धिषु ।
तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति

sa samyagvibhajankālānbahudhā parvasandhiṣu |
tathaiva bhagavānsomo nakṣatraiḥ saha gacchati

एवमेतं त्वतिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः ।
सोमश्च विभजन्कालं बहुधा पर्वसन्धिषु ।
भासयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति सागरम्

evametaṃ tvatikramya mahāmerumatandritaḥ |
somaśca vibhajankālaṃ bahudhā parvasandhiṣu |
bhāsayansarvabhūtāni punargacchati sāgaram

तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भासयञ्जगत् ।
मार्गमेतमसंबाधमादित्यः परिवर्तते

tathā tamisrahā devo mayūkhairbhāsayañjagat |
mārgametamasaṃbādhamādityaḥ parivartate

सिसृक्षुः शिशिराण्येव दक्षिणां भजते दिशम् ।
ततः सर्वाणि भूतानि कालं शिशिरमृच्छति

sisṛkṣuḥ śiśirāṇyeva dakṣiṇāṃ bhajate diśam |
tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaṃ śiśiramṛcchati

स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा ।
तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः स विभावसुः

sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā |
tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ sa vibhāvasuḥ

ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान् ।
प्राणिभिः सततं स्वप्नोह्यभीक्ष्णं च निपेव्यते

tataḥ svedaḥ klamastandrī glāniśca bhajate narān |
prāṇibhiḥ satataṃ svapnohyabhīkṣṇaṃ ca nipevyate

एवमेतमनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान् ।
पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भासयन्प्रजाः

evametamanirdeśyaṃ mārgamāvṛtya bhānumān |
punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavānbhāsayanprajāḥ

वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान् ।
वर्धयनसुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते

vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān |
vardhayanasumahātejāḥ punaḥ pratinivartate

एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः ।
प्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते

evameṣa caranpārtha kālacakramatandritaḥ |
prakarṣansarvabhūtāni savitā parivartate

संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव ।
आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः

saṃtatā gatiretasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava |
ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ

विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत ।
अहोरात्रं कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः

vibhajansarvabhūtānāmāyuḥ karma ca bhārata |
ahorātraṃ kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjatyeṣa sadā vibhuḥ