अध्याय 162: कुबेर का आगमन और अगस्त्य के शाप की कथा

श्रुत्वा बहुविधैः शब्दैर्नाद्यमानां गिरेर्गुहाम् ।
अजातशत्रुः कौन्तेयो माद्रीपुत्रावुभावपि

śrutvā bahuvidhaiḥ śabdairnādyamānāṃ girerguhām |
ajātaśatruḥ kaunteyo mādrīputrāvubhāvapi

धौम्यः कृष्णा च विप्राश्च सर्वे च सुहृदस्तथा ।
भीमसेनमपश्यन्तः सर्वे विमनसोऽभवन्

dhaumyaḥ kṛṣṇā ca viprāśca sarve ca suhṛdastathā |
bhīmasenamapaśyantaḥ sarve vimanaso'bhavan

द्रौपदीमार्ष्टिषेणाय संप्रधार्य महारथाः ।
सहिताः सायुधाः शूराः शैलमारुरुहुस्तदा

draupadīmārṣṭiṣeṇāya saṃpradhārya mahārathāḥ |
sahitāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ śailamāruruhustadā

ततः संप्राप्य शैलाग्रं वीक्षमाणा महारथाः ।
ददृशुस्ते महेष्वासा भीमसेनमरिंदमम्

tataḥ saṃprāpya śailāgraṃ vīkṣamāṇā mahārathāḥ |
dadṛśuste maheṣvāsā bhīmasenamariṃdamam

स्फुरतश्च महाकायान्गतसत्वांश्च राक्षसान् ।
महाबलान्महासत्वान्भीमसेनेव पातितान्

sphurataśca mahākāyāngatasatvāṃśca rākṣasān |
mahābalānmahāsatvānbhīmaseneva pātitān

शुशुरतश्च महाकायान्गतसत्वांश्च राक्षसान् ।
महाबलान्महासत्वान्भीमसेनेन पातितान्

śuśurataśca mahākāyāngatasatvāṃśca rākṣasān |
mahābalānmahāsatvānbhīmasenena pātitān

ततस्ते समतिक्रम्य परिष्वज्य वृकोदरम् ।
तत्रोपविविशुः पार्थाः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम्

tataste samatikramya pariṣvajya vṛkodaram |
tatropaviviśuḥ pārthāḥ prāptā gatimanuttamām

तैश्चतुर्भिर्महेष्वासैर्गिरिशृङ्गमशोभत ।
लोकपालैर्महाभागैर्दिवं देववरैरिव

taiścaturbhirmaheṣvāsairgiriśṛṅgamaśobhata |
lokapālairmahābhāgairdivaṃ devavarairiva

कुबेरसदनं दृष्ट्वा राक्षसांश्च निपातितान् ।
भ्राता भ्रातरमासीनमथोवाच युधिष्ठिरः

kuberasadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasāṃśca nipātitān |
bhrātā bhrātaramāsīnamathovāca yudhiṣṭhiraḥ

साहसाद्यदिवा मोहाद्बीम पापमिदं कृतम् ।
नैतत्ते सदृशं वीर मुनेरिव मृषा वधाः

sāhasādyadivā mohādbīma pāpamidaṃ kṛtam |
naitatte sadṛśaṃ vīra muneriva mṛṣā vadhāḥ

राजद्विष्टं न कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः ।
त्रिदशानामिदं द्विष्टं भीमसेन त्वया कृतम्

rājadviṣṭaṃ na kartavyamiti dharmavido viduḥ |
tridaśānāmidaṃ dviṣṭaṃ bhīmasena tvayā kṛtam

अर्थधर्मावनादृत्य यः पापे कुरुते मनः ।
कर्मणां पार्थ पापानां स फलं विन्दते ध्रुवम्

arthadharmāvanādṛtya yaḥ pāpe kurute manaḥ |
karmaṇāṃ pārtha pāpānāṃ sa phalaṃ vindate dhruvam

साहसंवत भद्रं ते देवानामपि चाप्रियम् ।
पुनरेवं न कर्तव्यं मम चेदिच्छसि प्रियम्

sāhasaṃvata bhadraṃ te devānāmapi cāpriyam |
punarevaṃ na kartavyaṃ mama cedicchasi priyam

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा भ्राता भ्रातरमच्युतम् ।
भीमसेनं महाबाहुमप्रधृष्यपराक्रमम्

evamuktvā sa dharmātmā bhrātā bhrātaramacyutam |
bhīmasenaṃ mahābāhumapradhṛṣyaparākramam

अर्थतत्त्वविभागज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
विराम महातेजास्तमेवार्थं विचिन्तयन्

arthatattvavibhāgajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
virāma mahātejāstamevārthaṃ vicintayan

ततस्ते हतशिष्टा ये भीमसेनेन राक्षसाः ।
सहिताः प्रत्यपद्यन्त कुबेरसदनं प्रति

tataste hataśiṣṭā ye bhīmasenena rākṣasāḥ |
sahitāḥ pratyapadyanta kuberasadanaṃ prati

ते जवेन महावेगाः प्राप्य वैश्रवणालयम् ।
भीममार्तस्वरं चक्रुर्भीमसेनभयार्दिताः

te javena mahāvegāḥ prāpya vaiśravaṇālayam |
bhīmamārtasvaraṃ cakrurbhīmasenabhayārditāḥ

न्यस्तशस्त्रायुधाः क्लान्ताः शोणिताक्तपरिच्छदाः ।
प्रकीर्णमूर्धजा राजन्यक्षाधिपतिमब्रुवन्

nyastaśastrāyudhāḥ klāntāḥ śoṇitāktaparicchadāḥ |
prakīrṇamūrdhajā rājanyakṣādhipatimabruvan

गदापरिघनिस्त्रिंसतोमरप्रासयोधिनः ।
राक्षसा निहताः सर्वे तव देवपुरःसराः

gadāparighanistriṃsatomaraprāsayodhinaḥ |
rākṣasā nihatāḥ sarve tava devapuraḥsarāḥ

प्रमृद्यतरसा शैलं मानुषेण धनेश्वर ।
एकेन निहताः सङ्ख्ये गताः क्रोधवशा गणाः

pramṛdyatarasā śailaṃ mānuṣeṇa dhaneśvara |
ekena nihatāḥ saṅkhye gatāḥ krodhavaśā gaṇāḥ

प्रवरा राक्षसेन्द्राणां यक्षाणां च नराधिप ।
शेरते निहता देव गतसत्वाः परासवः

pravarā rākṣasendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca narādhipa |
śerate nihatā deva gatasatvāḥ parāsavaḥ

भग्नः शैलो वयं भग्ना मणिमांस्ते सखा हतः ।
मानुषेणं कृतं कर्म विधत्स्व यदनन्तरम्

bhagnaḥ śailo vayaṃ bhagnā maṇimāṃste sakhā hataḥ |
mānuṣeṇaṃ kṛtaṃ karma vidhatsva yadanantaram

स तच्छ्रुत्वा तु संक्रुद्धः सर्वयक्षगणाधिपः ।
कोपसंरक्तनयनः कथमित्यब्रवीद्वचः

sa tacchrutvā tu saṃkruddhaḥ sarvayakṣagaṇādhipaḥ |
kopasaṃraktanayanaḥ kathamityabravīdvacaḥ

द्वितीयमपराध्यन्तं भीमं श्रुत्वा धनेश्वरः ।
चुक्रोध यक्षाधिपतिर्युज्यतामिति चाब्रवीत्

dvitīyamaparādhyantaṃ bhīmaṃ śrutvā dhaneśvaraḥ |
cukrodha yakṣādhipatiryujyatāmiti cābravīt

अथाभ्रघनसंकाशं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम् ।
रथं संयोजयामासुर्गर्न्धैवर्हेममालिभिः

athābhraghanasaṃkāśaṃ girikūṭamivocchritam |
rathaṃ saṃyojayāmāsurgarndhaivarhemamālibhiḥ

तस्य सर्वगुणोपेता विमलाक्षा हयोत्तमाः ।
तेजोबलगुणोपेता नानारत्नविभूषिताः ।
शोभमाना रथे युक्तास्तरिष्यन्त इवाशुगाः

tasya sarvaguṇopetā vimalākṣā hayottamāḥ |
tejobalaguṇopetā nānāratnavibhūṣitāḥ |
śobhamānā rathe yuktāstariṣyanta ivāśugāḥ

ततस्ते तु महायक्षाः क्रुद्धं दृष्ट्वा धनेश्वरम् ।
हर्षयामासुरन्योन्यमिङ्गितैर्विजयावहैः

tataste tu mahāyakṣāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā dhaneśvaram |
harṣayāmāsuranyonyamiṅgitairvijayāvahaiḥ

स तमास्थाय भगवान्राजराजो महारथम् ।
प्रययौ देवगनधर्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः

sa tamāsthāya bhagavānrājarājo mahāratham |
prayayau devaganadharvaiḥ stūyamāno mahādyutiḥ

तं प्रयान्तं महात्मानं सर्वे यक्षा धनाधिपम् ।
अनुजग्मुर्महात्मानं धनदं घोरदर्शनाः

taṃ prayāntaṃ mahātmānaṃ sarve yakṣā dhanādhipam |
anujagmurmahātmānaṃ dhanadaṃ ghoradarśanāḥ

रक्ताक्षा हेमसंकाशा महाकाया महाबलाः ।
सायुधा बद्धनिस्त्रिंशा यक्षा बहुशतायुधाः

raktākṣā hemasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ |
sāyudhā baddhanistriṃśā yakṣā bahuśatāyudhāḥ

ते जवेन महावेगाः प्लवमाना विहायसा ।
गन्धमादनमाजग्मुः प्रकर्षन्त इवाम्बरम्

te javena mahāvegāḥ plavamānā vihāyasā |
gandhamādanamājagmuḥ prakarṣanta ivāmbaram

तत्केसरिमहाजालं धनाधिपतिपालितम् ।
रम्यं चैव गिरेः शृङ्गमासेदुर्यत्रपाण्डवाः

tatkesarimahājālaṃ dhanādhipatipālitam |
ramyaṃ caiva gireḥ śṛṅgamāseduryatrapāṇḍavāḥ

कुबेरं च महात्मानं यक्षरक्षोगणावृतम् ।
ददृशुर्हृष्टरोमाणः पाण्डवाः प्रियदर्शनम्

kuberaṃ ca mahātmānaṃ yakṣarakṣogaṇāvṛtam |
dadṛśurhṛṣṭaromāṇaḥ pāṇḍavāḥ priyadarśanam

कुबेरस्तु महासत्वान्पाण्डोः पुत्रान्महारथान् ।
आत्तकार्मुकनिस्त्रिंशान्दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत्तदा

kuberastu mahāsatvānpāṇḍoḥ putrānmahārathān |
āttakārmukanistriṃśāndṛṣṭvā prīto'bhavattadā

सर्वे चेमे नरव्याघ्राः पुरन्दरसमौजसः ।
देवकार्यं करिष्यन्ति हृदयेन तुतोष ह

sarve ceme naravyāghrāḥ purandarasamaujasaḥ |
devakāryaṃ kariṣyanti hṛdayena tutoṣa ha

ते पक्षिण इवापेतुर्गिरिशृङ्गं महाजवाः ।
तस्थुस्तेषां सकाशे वै धनेश्वरपुरःसराः

te pakṣiṇa ivāpeturgiriśṛṅgaṃ mahājavāḥ |
tasthusteṣāṃ sakāśe vai dhaneśvarapuraḥsarāḥ

ततस्तं हृष्टमनसं पाण्डवान्प्रति भारत ।
समीक्ष्ययक्षगन्धर्वा निर्विकारमवस्थिताः

tatastaṃ hṛṣṭamanasaṃ pāṇḍavānprati bhārata |
samīkṣyayakṣagandharvā nirvikāramavasthitāḥ

पाण्डवाश्च महात्मानः प्रणम्य धनदं प्रभुम् ।
नकुलः सहदेवश् धर्मपुत्रश्च धर्मवित्

pāṇḍavāśca mahātmānaḥ praṇamya dhanadaṃ prabhum |
nakulaḥ sahadevaś dharmaputraśca dharmavit

अपराद्धमिवात्मानं मन्यमाना महारथाः ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे परिवार्य धनेश्वरम्

aparāddhamivātmānaṃ manyamānā mahārathāḥ |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve parivārya dhaneśvaram

शय्यासनयुतं श्रीमत्पुष्पकं विश्वकर्मणा ।
विहितं चित्रपर्यन्तमातिष्ठत धनाधिपः

śayyāsanayutaṃ śrīmatpuṣpakaṃ viśvakarmaṇā |
vihitaṃ citraparyantamātiṣṭhata dhanādhipaḥ

तमासीनं महाकायाः शङ्कुकर्णा महाजवाः ।
उपोपविविशुर्यक्षा राक्षसाश् सहस्रशः

tamāsīnaṃ mahākāyāḥ śaṅkukarṇā mahājavāḥ |
upopaviviśuryakṣā rākṣasāś sahasraśaḥ

शतशश्चापि गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः ।
परिवार्योपतिष्ठन्ति यथा देवाः शतक्रतुम्

śataśaścāpi gandharvāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ |
parivāryopatiṣṭhanti yathā devāḥ śatakratum

काञ्जनीं शिरसा बिभ्रद्भीमसेनः स्रजं शुभाम् ।
बाणखङ्गधनुष्पाणिरुदैक्षत धनाधिपम्

kāñjanīṃ śirasā bibhradbhīmasenaḥ srajaṃ śubhām |
bāṇakhaṅgadhanuṣpāṇirudaikṣata dhanādhipam

न भीर्भीमस्य न ग्लानिर्विक्षतस्यापि राक्षसैः ।
आसीत्तस्यामवस्तायां कुबेरमपि पश्यतः

na bhīrbhīmasya na glānirvikṣatasyāpi rākṣasaiḥ |
āsīttasyāmavastāyāṃ kuberamapi paśyataḥ

आददानं शितान्बाणान्योद्धुकाममवस्थितम् ।
दृष्ट्वा भीमं धर्मसुतमब्रवीन्नरवाहनः

ādadānaṃ śitānbāṇānyoddhukāmamavasthitam |
dṛṣṭvā bhīmaṃ dharmasutamabravīnnaravāhanaḥ

विदुस्त्वां सर्वभूतानि पार्थ भूतहिते रतम् ।
निर्भयश्चापिशैलाग्रे वस त्वं सह बन्धुभिः

vidustvāṃ sarvabhūtāni pārtha bhūtahite ratam |
nirbhayaścāpiśailāgre vasa tvaṃ saha bandhubhiḥ

न च मन्युस्त्वया कार्यो भीमसेनस्य पाण्डव ।
कालेनैते हताः पूर्वं निमित्तमनुजस्तव

na ca manyustvayā kāryo bhīmasenasya pāṇḍava |
kālenaite hatāḥ pūrvaṃ nimittamanujastava

व्रीडा चात्रन कर्तव्या साहसं यदिदं कृतम् ।
दृष्टश्चापि सुरैः पूर्वंविनाशो यक्षरक्षसाम्

vrīḍā cātrana kartavyā sāhasaṃ yadidaṃ kṛtam |
dṛṣṭaścāpi suraiḥ pūrvaṃvināśo yakṣarakṣasām

न भीमसेने कोपो मे प्रीतोस्मि भरतर्षभ ।
कर्मणा भीमसेनस्य मम तुष्टिरभूत्पुरा

na bhīmasene kopo me prītosmi bharatarṣabha |
karmaṇā bhīmasenasya mama tuṣṭirabhūtpurā

स एवमुक्त्वा राजानं भीमसेनमभाषत ।
नैतन्मनसि मे तात वर्तते कुरुसत्तम

sa evamuktvā rājānaṃ bhīmasenamabhāṣata |
naitanmanasi me tāta vartate kurusattama

यदिदं साहसं भीम कृष्णार्थे कृतवानसि ।
मामनादृत्य देवांश्च विनाशं यक्षरक्षसाम्

yadidaṃ sāhasaṃ bhīma kṛṣṇārthe kṛtavānasi |
māmanādṛtya devāṃśca vināśaṃ yakṣarakṣasām

स्वबाहुबलमाश्रित्य तेनाहं प्रीतिमांस्त्वयि ।
शापादद्य विनिर्मुक्तो घोरादस्माद्वृकोदर

svabāhubalamāśritya tenāhaṃ prītimāṃstvayi |
śāpādadya vinirmukto ghorādasmādvṛkodara

अहं पूर्वमगस्त्येन क्रुद्धेन परमर्षिणा ।
शप्तोऽपराधे कस्मिंश्चित्तस्यैषा निष्कृतिर्ध्रुवम्

ahaṃ pūrvamagastyena kruddhena paramarṣiṇā |
śapto'parādhe kasmiṃścittasyaiṣā niṣkṛtirdhruvam

दृष्टो हि मम संक्लेशः पुरा पाण्डवनन्दन ।
न तवात्रापराधोस्ति कथंचिदपि पाण्डव

dṛṣṭo hi mama saṃkleśaḥ purā pāṇḍavanandana |
na tavātrāparādhosti kathaṃcidapi pāṇḍava

कथं शप्तोसि भगवन्नगस्त्येन महात्मना ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं देव यथैतच्छापकारणम्

kathaṃ śaptosi bhagavannagastyena mahātmanā |
śrotumicchāmyahaṃ deva yathaitacchāpakāraṇam

इदं चाश्चर्यभूतं मे यत्क्रोधात्तस् धीमतः ।
तदैव त्वं न निर्दग्धः सबलः सपदानुगः

idaṃ cāścaryabhūtaṃ me yatkrodhāttas dhīmataḥ |
tadaiva tvaṃ na nirdagdhaḥ sabalaḥ sapadānugaḥ

देवतानामभून्मन्त्रः कुशावत्यां नरेश्वर

devatānāmabhūnmantraḥ kuśāvatyāṃ nareśvara

वृतस्तत्राहमगमं महापद्मशतैस्त्रिभिः ।
यक्षाणआं घोररूपाणां विविधायुधधारिणाम्

vṛtastatrāhamagamaṃ mahāpadmaśataistribhiḥ |
yakṣāṇaāṃ ghorarūpāṇāṃ vividhāyudhadhāriṇām

अध्वन्यहमथापश्यमगस्त्यमृपिसत्तमम् ।
उग्रं तपस्तप्यभानं यमुनातीरमाश्रितम् ।
नानापक्षिगणाकीर्णं पुष्पितद्रुमशोभितम्

adhvanyahamathāpaśyamagastyamṛpisattamam |
ugraṃ tapastapyabhānaṃ yamunātīramāśritam |
nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ puṣpitadrumaśobhitam

तमूर्द्वबाहुं दृष्ट्वैव सूर्यस्याभिमुखे स्थितम् ।
तेजोराशिं दीप्यमानं हुताशनमिवैधितम्

tamūrdvabāhuṃ dṛṣṭvaiva sūryasyābhimukhe sthitam |
tejorāśiṃ dīpyamānaṃ hutāśanamivaidhitam

राक्षसाधिपतिः श्रीमान्मणिमान्नाम मे सखा ।
मौर्क्यादज्ञानभावाच्च दर्पान्मोहाच्च पार्थिव

rākṣasādhipatiḥ śrīmānmaṇimānnāma me sakhā |
maurkyādajñānabhāvācca darpānmohācca pārthiva

न्यष्ठीवदाकाशगतो महर्षेस्तस्य मूर्धनि ।
ततः क्रुद्धः स भगवानुवाचेदं तपोधनः

nyaṣṭhīvadākāśagato maharṣestasya mūrdhani |
tataḥ kruddhaḥ sa bhagavānuvācedaṃ tapodhanaḥ

मामवज्ञाय दुष्टात्मा यस्मादेष सखा तव ।
धर्षणां कृतवानेतां पश्यतस्ते धनेश्वर

māmavajñāya duṣṭātmā yasmādeṣa sakhā tava |
dharṣaṇāṃ kṛtavānetāṃ paśyataste dhaneśvara

त्वं चाप्येभिर्हतैः सैन्यैः क्लेशं प्राप्नुहि दुर्भते ।
तमेव मानुषं दृष्ट्वाकिल्विषाद्विप्रमोक्ष्यसे

tvaṃ cāpyebhirhataiḥ sainyaiḥ kleśaṃ prāpnuhi durbhate |
tameva mānuṣaṃ dṛṣṭvākilviṣādvipramokṣyase

सैन्यानां तु तवैतेषां पुत्रपौत्रबलान्वितम् ।
न शापं प्राप्यते घोरं गच्छ तेऽऽज्ञां करिष्यति

sainyānāṃ tu tavaiteṣāṃ putrapautrabalānvitam |
na śāpaṃ prāpyate ghoraṃ gaccha te''jñāṃ kariṣyati

एष शापो मया प्राप्तः प्राक्तस्मादृषिसत्तमात् ।
स भीमेन महाराज भ्रात्रा तव विमोक्षितः

eṣa śāpo mayā prāptaḥ prāktasmādṛṣisattamāt |
sa bhīmena mahārāja bhrātrā tava vimokṣitaḥ