अध्याय 116: अकृतव्रण द्वारा परशुराम कथा का आरम्भ

स तत्र तामुषित्वैकां रजनीं पृथिवीपतिः ।
तापसानां परं चक्रे सत्कारं भ्रातृभिः सह

sa tatra tāmuṣitvaikāṃ rajanīṃ pṛthivīpatiḥ |
tāpasānāṃ paraṃ cakre satkāraṃ bhrātṛbhiḥ saha

लोमशस्तस्य तान्सर्वानाचख्यौ तत्र तापसान् ।
भृगूनङ्गिरसश्चैव वसिष्ठानथ काश्यपान्

lomaśastasya tānsarvānācakhyau tatra tāpasān |
bhṛgūnaṅgirasaścaiva vasiṣṭhānatha kāśyapān

तान्समेत्य सा राजर्षिरभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
रामस्यानुचरं वीरमपृच्छदकृतव्रणम्

tānsametya sā rājarṣirabhivādya kṛtāñjaliḥ |
rāmasyānucaraṃ vīramapṛcchadakṛtavraṇam

कदा नु रामो भगवांस्तापसो दर्शयिष्यति ।
तमहं तपसा युक्तं द्रष्टुमिच्छामि भार्गवम्

kadā nu rāmo bhagavāṃstāpaso darśayiṣyati |
tamahaṃ tapasā yuktaṃ draṣṭumicchāmi bhārgavam

आयानेवासि विदितो रामस्य विदितात्मनः ।
प्रीतिस्त्वयि च रामस्य क्षिप्रं त्वां दर्शयिष्यति

āyānevāsi vidito rāmasya viditātmanaḥ |
prītistvayi ca rāmasya kṣipraṃ tvāṃ darśayiṣyati

चतुर्दशीमष्टमीं च रामं पश्यन्ति तापसाः ।
अस्यां रात्र्यां व्यतीतायां भवित्री श्वश्चतुर्दशी

caturdaśīmaṣṭamīṃ ca rāmaṃ paśyanti tāpasāḥ |
asyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ bhavitrī śvaścaturdaśī

ततो द्रक्ष्यसि रामं त्वं कृष्णाजिनजटाधरम् ।
(युधिष्ठिर उवाच)
भवाननुगतो रामं जामदग्न्यं महाबलम् ।
प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पूर्ववृत्तस्य कर्मणः

tato drakṣyasi rāmaṃ tvaṃ kṛṣṇājinajaṭādharam |
(yudhiṣṭhira uvāca)
bhavānanugato rāmaṃ jāmadagnyaṃ mahābalam |
pratyakṣadarśī sarvasya pūrvavṛttasya karmaṇaḥ

स भवान्कथयत्वद्य यथा रामेण निर्जिताः ।
आहवे क्षत्रियाः सर्वे कथं केन च हेतुना

sa bhavānkathayatvadya yathā rāmeṇa nirjitāḥ |
āhave kṣatriyāḥ sarve kathaṃ kena ca hetunā

[हन्त ते कथयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् ।
भृगूणां राजशार्दूल वंशे जातस्य भारत

[hanta te kathayiṣyāmi mahadākhyānamuttamam |
bhṛgūṇāṃ rājaśārdūla vaṃśe jātasya bhārata

रामस्य जामदग्न्यस्य चरितं देवसंमितम् ।
हैहयाधिपतेश्चैव कार्तवीर्यस् भारत

rāmasya jāmadagnyasya caritaṃ devasaṃmitam |
haihayādhipateścaiva kārtavīryas bhārata

रामेण चार्जुनो नाम हैहयाधिपतिर्हतिः ।
तस्य बाहुशतान्यासंस्त्रीणि सप्त च पाण्डव

rāmeṇa cārjuno nāma haihayādhipatirhatiḥ |
tasya bāhuśatānyāsaṃstrīṇi sapta ca pāṇḍava

दत्तात्रेयप्रसादेन विमानं काञ्चनं तथा ।
ऐश्वर्यं सर्वभूतेषु पृथिव्यां पृथिवीपते

dattātreyaprasādena vimānaṃ kāñcanaṃ tathā |
aiśvaryaṃ sarvabhūteṣu pṛthivyāṃ pṛthivīpate

अव्घाहतगतिश्चैव रथस्तस्य महात्मनः ।
रथेन तेन तु सदावरदानेन वीर्यवान्

avghāhatagatiścaiva rathastasya mahātmanaḥ |
rathena tena tu sadāvaradānena vīryavān

ममर्द देवान्यक्षांश्च ऋषींश्चैव समन्ततः ।
भूतांश्चैव स सर्वांस्तु पीडयामास सर्वतः

mamarda devānyakṣāṃśca ṛṣīṃścaiva samantataḥ |
bhūtāṃścaiva sa sarvāṃstu pīḍayāmāsa sarvataḥ

ततो देवाः समेत्याहुर्ऋषयश्च महाव्रताः ।
देवदेवं सुरारिघ्नं विष्णुं सत्यपराक्रमम् ।
भगवन्भूतरार्थमर्जुनं जहि वै प्रभो

tato devāḥ sametyāhurṛṣayaśca mahāvratāḥ |
devadevaṃ surārighnaṃ viṣṇuṃ satyaparākramam |
bhagavanbhūtarārthamarjunaṃ jahi vai prabho

विमानेन च दिव्येन हैहयाधिपतिः प्रभुः ।
शचीसहायं क्रीडन्तं धर्षयामास वासवम्

vimānena ca divyena haihayādhipatiḥ prabhuḥ |
śacīsahāyaṃ krīḍantaṃ dharṣayāmāsa vāsavam

ततस्तु भगवान्देवः शक्रेण सहितस्तदा ।
कार्तवीर्यविनाशार्थं मन्त्रयामास भारत

tatastu bhagavāndevaḥ śakreṇa sahitastadā |
kārtavīryavināśārthaṃ mantrayāmāsa bhārata

यत्तद्भूतहितं कार्यं सुरेन्द्रेण निवेदितम् ।
संप्रतिश्रुत्य तत्सर्वं भगवाँल्लोकपूजितः ।
जगाम बदरीं रम्यां स्वमेवाश्रममण्डलम्

yattadbhūtahitaṃ kāryaṃ surendreṇa niveditam |
saṃpratiśrutya tatsarvaṃ bhagavām̐llokapūjitaḥ |
jagāma badarīṃ ramyāṃ svamevāśramamaṇḍalam

एतस्मिन्नेव काले तु पृथिव्यां पृथिवीपतिः ।]
कान्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवः सुमहाबलः ।
गाधीति विश्रुतो लोके वनवासं जगाम ह

etasminneva kāle tu pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ |]
kānyakubje mahānāsītpārthivaḥ sumahābalaḥ |
gādhīti viśruto loke vanavāsaṃ jagāma ha

वने तु तस्य वसतः कन्या जज्ञेऽप्सरःसमा ।
ऋचीको भार्गवस्तां च वरयामास भारत

vane tu tasya vasataḥ kanyā jajñe'psaraḥsamā |
ṛcīko bhārgavastāṃ ca varayāmāsa bhārata

तमुवाच ततो गाधिर्ब्राह्मणं संशितव्रतम् ।
उचितं नः कुले किंचित्पूर्वैर्यत्संप्रवर्तितम्

tamuvāca tato gādhirbrāhmaṇaṃ saṃśitavratam |
ucitaṃ naḥ kule kiṃcitpūrvairyatsaṃpravartitam

एकतः श्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम् ।
सहस्रं वाजिनां शुक्लमिति विद्धि द्विजोत्तम

ekataḥ śyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām |
sahasraṃ vājināṃ śuklamiti viddhi dvijottama

न चापि भगवान्वाच्योदीयतामिति भार्गव ।
देया मे दुहिता चैव त्वद्विधाय महात्मने

na cāpi bhagavānvācyodīyatāmiti bhārgava |
deyā me duhitā caiva tvadvidhāya mahātmane

एकतः श्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम् ।
दास्याम्यश्वसहस्रं ते मम भार्या सुताऽस्तु ते

ekataḥ śyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām |
dāsyāmyaśvasahasraṃ te mama bhāryā sutā'stu te

ददास्यश्वसहस्रं मे तव भार्या सुताऽस्तु मे

dadāsyaśvasahasraṃ me tava bhāryā sutā'stu me

स तथेति प्रतिज्ञाय राजन्वरुणमब्रवीत् ।
एकतः श्यामकर्णानां पाण्डुराणां तरस्विनाम् ।
सहस्रं वाजिनामेकं शुल्कार्थं प्रतिदीयताम्

sa tatheti pratijñāya rājanvaruṇamabravīt |
ekataḥ śyāmakarṇānāṃ pāṇḍurāṇāṃ tarasvinām |
sahasraṃ vājināmekaṃ śulkārthaṃ pratidīyatām

तस्मै प्रादात्सहस्रं वै वाजिनां वरुणस्तदा ।
तदश्वतीर्थं विख्यातमुत्थिता यत्र ते हयाः

tasmai prādātsahasraṃ vai vājināṃ varuṇastadā |
tadaśvatīrthaṃ vikhyātamutthitā yatra te hayāḥ

गङ्गायां कान्यकुब्जे वै ददौ सत्यवतीं तदा ।
ततो गाधिः सुतां चास्मै जन्याश्चासन्सुरास्तदा

gaṅgāyāṃ kānyakubje vai dadau satyavatīṃ tadā |
tato gādhiḥ sutāṃ cāsmai janyāścāsansurāstadā

लब्धं हयसहस्रं तु तां च दृष्ट्वा दिवौकसः ।
विस्मयं परमं जग्मुस्तमेव दिवि संस्तुवन्

labdhaṃ hayasahasraṃ tu tāṃ ca dṛṣṭvā divaukasaḥ |
vismayaṃ paramaṃ jagmustameva divi saṃstuvan

धर्मेण लब्ध्वा तां भार्यामृचीको द्विजसत्तमः ।
यथाकामं यथाजोषं तया रेमे सुमध्यया

dharmeṇa labdhvā tāṃ bhāryāmṛcīko dvijasattamaḥ |
yathākāmaṃ yathājoṣaṃ tayā reme sumadhyayā

तं विवाहे कृतेराजन्सभार्यमवलोककः ।
आजगाम भृगुश्रेष्ठः पुत्रं दृष्ट्वा ननन्द च

taṃ vivāhe kṛterājansabhāryamavalokakaḥ |
ājagāma bhṛguśreṣṭhaḥ putraṃ dṛṣṭvā nananda ca

भार्यापती तमासीनं भृगुं सुरगणार्चितम् ।
अर्चित्वा पर्युपासीनौ प्राञ्जली तस्थतुस्तदा

bhāryāpatī tamāsīnaṃ bhṛguṃ suragaṇārcitam |
arcitvā paryupāsīnau prāñjalī tasthatustadā

ततः स्नुषां स भगवान्प्रहृष्टो भृगुरब्रवीत् ।
वरं वृणीष्व सुभगे दाता ह्यस्मि तवेप्सितम्

tataḥ snuṣāṃ sa bhagavānprahṛṣṭo bhṛgurabravīt |
varaṃ vṛṇīṣva subhage dātā hyasmi tavepsitam

सा वै प्रसादयाभास तं गुरुं पुत्रकारणात् ।
आत्मनश्चैव मातुश्च प्रसादं च चकार सः

sā vai prasādayābhāsa taṃ guruṃ putrakāraṇāt |
ātmanaścaiva mātuśca prasādaṃ ca cakāra saḥ

ऋतौ त्वं चैव माता च स्नाते पुंसवनाय वै ।
आलिङ्गेतां पृथग्वृक्षौ साऽस्वत्थं त्वमुदुम्बरम्

ṛtau tvaṃ caiva mātā ca snāte puṃsavanāya vai |
āliṅgetāṃ pṛthagvṛkṣau sā'svatthaṃ tvamudumbaram

चरुद्वयमिदं भद्रे जनन्याश्च तवैव च ।
विश्वमावर्तयित्वा तु मया यत्नेन साधितम्

carudvayamidaṃ bhadre jananyāśca tavaiva ca |
viśvamāvartayitvā tu mayā yatnena sādhitam

प्राशितव्यं प्रयत्नेन तेत्युक्त्वाऽदर्शनं गतः ।
आलिङ्गने चरौ चैव चक्रतुस्ते विपर्ययम्

prāśitavyaṃ prayatnena tetyuktvā'darśanaṃ gataḥ |
āliṅgane carau caiva cakratuste viparyayam

ततः पुन स भगवान्काले बहुतिथे गते ।
दिव्यज्ञानाद्विदित्वा तु भगवानागतः पुनः

tataḥ puna sa bhagavānkāle bahutithe gate |
divyajñānādviditvā tu bhagavānāgataḥ punaḥ

अथोवाच महातेजा भृगुः सत्यवतीं श्नुषाम्

athovāca mahātejā bhṛguḥ satyavatīṃ śnuṣām

उपयुक्तश्चरुर्भद्रे वृक्षे चालिङ्गनं कृतम् ।
विपरीतेन ते सुभ्रूर्मात्रा चैवासि वञ्चिता

upayuktaścarurbhadre vṛkṣe cāliṅganaṃ kṛtam |
viparītena te subhrūrmātrā caivāsi vañcitā

क्षत्रियो ब्राह्मणाचारो मातुस्तव सुतो महान् ।
भविष्यति महावीर्यः साधूनां मार्गमास्थितः

kṣatriyo brāhmaṇācāro mātustava suto mahān |
bhaviṣyati mahāvīryaḥ sādhūnāṃ mārgamāsthitaḥ

ततः प्रसादयामास श्वशुरं सा पुनःपुनः ।
न मे पुत्रो भवेदीदृक्कामं पौत्रो भवेदिति

tataḥ prasādayāmāsa śvaśuraṃ sā punaḥpunaḥ |
na me putro bhavedīdṛkkāmaṃ pautro bhavediti

एवमस्त्विति सा तेन पाण्डव प्रतिनन्दिता ।
क्रालं प्रतीक्षती गर्भं धारयामास यत्नतः

evamastviti sā tena pāṇḍava pratinanditā |
krālaṃ pratīkṣatī garbhaṃ dhārayāmāsa yatnataḥ

जमदग्निं ततः पुत्रं जज्ञे सा काल आगते ।
तेजसा वर्चसा चैव युक्तं भार्गवनन्दनम्

jamadagniṃ tataḥ putraṃ jajñe sā kāla āgate |
tejasā varcasā caiva yuktaṃ bhārgavanandanam

स वर्धमानस्तेजस्वी वेदस्याध्ययनेन च ।
बहूनृषीन्महातेजाः पाण्डवेयात्यवर्तत

sa vardhamānastejasvī vedasyādhyayanena ca |
bahūnṛṣīnmahātejāḥ pāṇḍaveyātyavartata

तं तु कृत्स्नो धनुर्वेदः प्रत्यभाद्भरतर्षभ ।
चतुर्विधानि चास्त्राणि भास्करोपमवर्चसम्

taṃ tu kṛtsno dhanurvedaḥ pratyabhādbharatarṣabha |
caturvidhāni cāstrāṇi bhāskaropamavarcasam