अध्याय 115: वैतरणी नदी और समुद्र में स्थित वेदी

ततः प्रयातः कौशिक्याः पाण्डवो जनमेजय ।
आनुपूर्व्येण सर्वाणि जगामायतनान्यथ

tataḥ prayātaḥ kauśikyāḥ pāṇḍavo janamejaya |
ānupūrvyeṇa sarvāṇi jagāmāyatanānyatha

स सागरं समासाद्य गङ्गायाः संगमे नृप ।
नदीशतानां पञ्चानां मध्ये चक्रे समाप्लवम्

sa sāgaraṃ samāsādya gaṅgāyāḥ saṃgame nṛpa |
nadīśatānāṃ pañcānāṃ madhye cakre samāplavam

ततः समुद्रतीरेण जगाम वसुधाधिपः ।
भ्रातृभिः सहितो वीरः कलिङ्गान्प्रति भारत

tataḥ samudratīreṇa jagāma vasudhādhipaḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ kaliṅgānprati bhārata

एते कलिङ्गाः कौन्तेय यत्र वैतरणी नदी ।
यत्रायजत धर्मोपि देवाञ्शरणमेत्य वै

ete kaliṅgāḥ kaunteya yatra vaitaraṇī nadī |
yatrāyajata dharmopi devāñśaraṇametya vai

ऋषिभिः समुपायुक्तं यज्ञियं गिरिशोभितम् ।
उत्तरं तीरमेतद्धि सततं द्विजसेवितम्

ṛṣibhiḥ samupāyuktaṃ yajñiyaṃ giriśobhitam |
uttaraṃ tīrametaddhi satataṃ dvijasevitam

समेन देवयानेन पथा स्वर्गमुपेयुषः ।
अत्रवै ऋषयोऽन्येऽपि पुरा क्रतुभिरीजिरे

samena devayānena pathā svargamupeyuṣaḥ |
atravai ṛṣayo'nye'pi purā kratubhirījire

अत्रैव रुद्रो राजेन्द्र पशुमादत्तवान्मखे ।
पशुमादाय राजेन्द्र भागोयमिति चाब्रवीत्

atraiva rudro rājendra paśumādattavānmakhe |
paśumādāya rājendra bhāgoyamiti cābravīt

हृते पशौ तदा देवास्तमूचुर्भरतर्षभ ।
मा परस्वमभिद्रोग्धा माधर्म्यान्नीनशः पथः

hṛte paśau tadā devāstamūcurbharatarṣabha |
mā parasvamabhidrogdhā mādharmyānnīnaśaḥ pathaḥ

स्वयं यज्ञेश्वरो भूत्वा कर्मणां फलदायकः ।
यज्ञं विहन्तुं भगवान्नार्हसे जगदीश्वर

svayaṃ yajñeśvaro bhūtvā karmaṇāṃ phaladāyakaḥ |
yajñaṃ vihantuṃ bhagavānnārhase jagadīśvara

इतिकल्याणरूपाभिर्वाग्भिस्ते रुद्रमस्तुवन् ।
इष्ट्या चैनं तर्पयित्वा मानयांचक्रिरे तदा

itikalyāṇarūpābhirvāgbhiste rudramastuvan |
iṣṭyā cainaṃ tarpayitvā mānayāṃcakrire tadā

ततः स पशुमुत्सृज्य देवयानेन जग्मिवान् ।
तत्रानुवंशो रुद्रस्यतं निबोध युधिष्ठिर

tataḥ sa paśumutsṛjya devayānena jagmivān |
tatrānuvaṃśo rudrasyataṃ nibodha yudhiṣṭhira

अयातयामं सर्वेभ्यो भागेभ्यो भागमुत्तमम् ।
देवाः संकल्पयामासुर्भयाद्रुद्रस्य शाश्वतम्

ayātayāmaṃ sarvebhyo bhāgebhyo bhāgamuttamam |
devāḥ saṃkalpayāmāsurbhayādrudrasya śāśvatam

इमां गाथामत्र गायन्नपः स्पृशति यो नरः ।
देवयानोऽस्य पन्थाश्च चक्षुषाऽभिप्रकाशते

imāṃ gāthāmatra gāyannapaḥ spṛśati yo naraḥ |
devayāno'sya panthāśca cakṣuṣā'bhiprakāśate

ततो वैतरणीं सर्वे पाण्डवा द्रौपदी तथा ।
अवतीर्य महाभागास्तर्पयांचक्रिरे पितृन्

tato vaitaraṇīṃ sarve pāṇḍavā draupadī tathā |
avatīrya mahābhāgāstarpayāṃcakrire pitṛn

उपस्पृश्येह विधिवदस्यां नद्यां तपोबलात् ।
मानुषादस्मि विषयादपेतः पश्य लोमश

upaspṛśyeha vidhivadasyāṃ nadyāṃ tapobalāt |
mānuṣādasmi viṣayādapetaḥ paśya lomaśa

सर्वाल्लोँकान्प्रपश्यामि प्रसादात्तव सुव्रत ।
वैखानसानां जपतामेष शब्दो महात्मनाम्

sarvāllom̐kānprapaśyāmi prasādāttava suvrata |
vaikhānasānāṃ japatāmeṣa śabdo mahātmanām

त्रिशतं वै सहस्राणि योजनानां युधिष्ठिर ।
यत्रध्वनिं शृणोष्येनं तूष्णीमास्स्व विशांपते

triśataṃ vai sahasrāṇi yojanānāṃ yudhiṣṭhira |
yatradhvaniṃ śṛṇoṣyenaṃ tūṣṇīmāssva viśāṃpate

एतत्स्वयंभुवो राजन्वनं दिव्यं प्रकाशते ।
यत्रायजत राजेन्द्र विश्वकर्मा प्रतापवान्

etatsvayaṃbhuvo rājanvanaṃ divyaṃ prakāśate |
yatrāyajata rājendra viśvakarmā pratāpavān

यस्मिन्यज्ञे हि भूर्दत्ता कश्यपाय महात्मने ।
सपर्वतवनोद्देशा दक्षिणार्थे स्वयंभुवा

yasminyajñe hi bhūrdattā kaśyapāya mahātmane |
saparvatavanoddeśā dakṣiṇārthe svayaṃbhuvā

अवासीदच्च कौन्तेय दत्तमात्रा मही तदा ।
उवाच चापि कुपिता लोकश्वरमिदं प्रभुम्

avāsīdacca kaunteya dattamātrā mahī tadā |
uvāca cāpi kupitā lokaśvaramidaṃ prabhum

न मां मर्त्याय भगवन्कस्मैचिद्दातुमर्हसि ।
प्रदानं मोघमेतत्ते यास्याम्येषा रसातलम्

na māṃ martyāya bhagavankasmaiciddātumarhasi |
pradānaṃ moghametatte yāsyāmyeṣā rasātalam

विषीदन्तीं तु तां दृष्ट्वा कश्यपो भगवानृषिः ।
प्रसादयांबभूवाथ ततो भूमिं विशांपते

viṣīdantīṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kaśyapo bhagavānṛṣiḥ |
prasādayāṃbabhūvātha tato bhūmiṃ viśāṃpate

ततः प्रसन्ना पृथिवी तपसा तस्य पाण्डव ।
पुनरुन्नह्य सलिलाद्देदीरूपास्थिता बभौ

tataḥ prasannā pṛthivī tapasā tasya pāṇḍava |
punarunnahya salilāddedīrūpāsthitā babhau

सैषा प्रकाशते राजन्वेदीसंस्थानलक्षणा ।
आरुह्यात्र महाराज वीर्यवान्वै भविष्यसि

saiṣā prakāśate rājanvedīsaṃsthānalakṣaṇā |
āruhyātra mahārāja vīryavānvai bhaviṣyasi

सैषा सागरमास्राद्य राजन्वेदी समाश्रिता ।
एतामारुह्य भद्रं ते त्वमेकस्तर सागरम्

saiṣā sāgaramāsrādya rājanvedī samāśritā |
etāmāruhya bhadraṃ te tvamekastara sāgaram

अहं च ते स्वस्त्ययनं प्रयोक्ष्ये
यथा त्वमेनामधिरोहसेऽद्य ।
स्पृष्टा हि मर्त्येन ततः समुद्र-
मेषा वेदी प्रविशत्याजमीढ

ahaṃ ca te svastyayanaṃ prayokṣye
yathā tvamenāmadhirohase'dya |
spṛṣṭā hi martyena tataḥ samudra-
meṣā vedī praviśatyājamīḍha

ओंनमो विश्वगुप्ताय नमो विश्वपराय ते ।
सान्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि

oṃnamo viśvaguptāya namo viśvaparāya te |
sānnidhyaṃ kuru deveśa sāgare lavaṇāmbhasi

अग्निर्मित्रो योनिरापोऽथ देव्यो
विष्णो रेतस्त्वममृतस्य नाभिः ।
एवं ब्रुवन्पाण्डव सत्यवाक्यं
वेदीमिमां त्वं तरसाऽधिरोह

agnirmitro yonirāpo'tha devyo
viṣṇo retastvamamṛtasya nābhiḥ |
evaṃ bruvanpāṇḍava satyavākyaṃ
vedīmimāṃ tvaṃ tarasā'dhiroha

अग्निश्च ते योनिरिडा च देहो
रेतोधा विष्णोरमृतस्य नाभिः ।
एवं ब्रुवन्पाण्डव सत्यवाक्यं
ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम्

agniśca te yoniriḍā ca deho
retodhā viṣṇoramṛtasya nābhiḥ |
evaṃ bruvanpāṇḍava satyavākyaṃ
tato'vagāheta patiṃ nadīnām

अन्यथा हि कुरुश्रेष्ठ देवयोनिरपांपतिः ।
कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्प्रष्टव्यो महोदधिः

anyathā hi kuruśreṣṭha devayonirapāṃpatiḥ |
kuśāgreṇāpi kaunteya na spraṣṭavyo mahodadhiḥ

ततः कृतस्वस्त्ययनो महात्मा
युधिष्ठिरः सागरमभ्यगच्छत् ।
कृत्वा च तच्छासनमस्य सर्वं
महेन्द्रमासाद्य निशामुवास

tataḥ kṛtasvastyayano mahātmā
yudhiṣṭhiraḥ sāgaramabhyagacchat |
kṛtvā ca tacchāsanamasya sarvaṃ
mahendramāsādya niśāmuvāsa