अध्याय 117: रेणुका का वध और जमदग्नि की हत्या

स वेदाध्ययने युक्तो जमदग्निर्महातपाः ।
तपस्तेपे ततो देवान्नियमाद्वशमानयत्

sa vedādhyayane yukto jamadagnirmahātapāḥ |
tapastepe tato devānniyamādvaśamānayat

स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम् ।
रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृपः

sa prasenajitaṃ rājannadhigamya narādhipam |
reṇukāṃ varayāmāsa sa ca tasmai dadau nṛpaḥ

रेणुकां त्वथ संप्राप्य भार्यां भार्गवनन्दनः ।
आश्रमस्थस्तया सार्धं तपस्तेपेऽनुकूलया

reṇukāṃ tvatha saṃprāpya bhāryāṃ bhārgavanandanaḥ |
āśramasthastayā sārdhaṃ tapastepe'nukūlayā

तस्याः कुमाराश्चत्वारो जज्ञिरे रामपञ्चमाः ।
सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीञ्जघन्यजः

tasyāḥ kumārāścatvāro jajñire rāmapañcamāḥ |
sarveṣāmajaghanyastu rāma āsīñjaghanyajaḥ

फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै ।
रेणुका स्नातुमगमत्कदाचिन्नियतव्रता

phalāhāreṣu sarveṣu gateṣvatha suteṣu vai |
reṇukā snātumagamatkadācinniyatavratā

सा तु चित्ररथं नाम मार्तिकावतकं नृपम् ।
ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यदृच्छया

sā tu citrarathaṃ nāma mārtikāvatakaṃ nṛpam |
dadarśa reṇukā rājannāgacchantī yadṛcchayā

क्रीडन्तं सलिले दृष्ट्वा सभार्यं पद्ममालिनम् ।
ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका

krīḍantaṃ salile dṛṣṭvā sabhāryaṃ padmamālinam |
ṛddhimantaṃ tatastasya spṛhayāmāsa reṇukā

व्यभिचाराच्च तस्मात्सा क्लिन्नाम्भसि विचेतना ।
अन्तरिक्षान्निपतिता नर्मदायां महाह्रदे

vyabhicārācca tasmātsā klinnāmbhasi vicetanā |
antarikṣānnipatitā narmadāyāṃ mahāhrade

उतीर्य चापि सा यत्नाज्जगाम भरतर्षभ ।
प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत

utīrya cāpi sā yatnājjagāma bharatarṣabha |
praviveśāśramaṃ trastā tāṃ vai bhartānvabudhyata

स तां दृष्ट्वाच्युतांधैर्याद्ब्राह्म्या लक्ष्म्या विवर्जिताम् ।
श्रिक्‌शब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान्

sa tāṃ dṛṣṭvācyutāṃdhairyādbrāhmyā lakṣmyā vivarjitām |
śrik‌śabdena mahātejā garhayāmāsa vīryavān

ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान्नाम नामतः ।
आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा

tato jyeṣṭho jāmadagnyo rumaṇvānnāma nāmataḥ |
ājagāma suṣeṇaśca vasurviśvāvasustathā

तानानुपूर्व्याद्भगवान्वधे मातुरचोदयत् ।
न च ते जातसंमोहाः किंचिदूचुर्विचेतसः

tānānupūrvyādbhagavānvadhe māturacodayat |
na ca te jātasaṃmohāḥ kiṃcidūcurvicetasaḥ

ततः शशाप तान्क्रोधात्ते शप्ताश्चैतनां जहुः ।
मृगपक्षिसधर्माणः क्षिप्रमासञ्जडोपमाः

tataḥ śaśāpa tānkrodhātte śaptāścaitanāṃ jahuḥ |
mṛgapakṣisadharmāṇaḥ kṣipramāsañjaḍopamāḥ

ततो रामोऽभ्ययात्पश्चादाश्रमं परवीरहा ।
तमुवाच महामन्युर्जमदग्निर्महातपाः

tato rāmo'bhyayātpaścādāśramaṃ paravīrahā |
tamuvāca mahāmanyurjamadagnirmahātapāḥ

जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथाः ।
तत आदाय परशुं रामो मातु शिरोऽहरत्

jahīmāṃ mātaraṃ pāpāṃ mā ca putra vyathāṃ kṛthāḥ |
tata ādāya paraśuṃ rāmo mātu śiro'harat

ततस्तस्य महाराज जमदग्नेर्महात्मनः ।
कोपोऽभ्यगच्छत्सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम्

tatastasya mahārāja jamadagnermahātmanaḥ |
kopo'bhyagacchatsahasā prasannaścābravīdidam

ममेदं वचनात्तात कृतं ते कर्म दुष्करम् ।
वृणीष्व कामान्धर्मज्ञ यावतो वाञ्छसे हृदा

mamedaṃ vacanāttāta kṛtaṃ te karma duṣkaram |
vṛṇīṣva kāmāndharmajña yāvato vāñchase hṛdā

स वव्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै ।
पापेन तेन चास्पर्शं भ्रातॄणां प्रकृतिं तथा

sa vavre māturutthānamasmṛtiṃ ca vadhasya vai |
pāpena tena cāsparśaṃ bhrātṝṇāṃ prakṛtiṃ tathā

अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे दीर्घमायुश्च भारत ।
ददौ च सर्वान्कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपाः

apratidvandvatāṃ yuddhe dīrghamāyuśca bhārata |
dadau ca sarvānkāmāṃstāñjamadagnirmahātapāḥ

कदाचित्तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ताः सुताः प्रभो ।
अथानूपपतिर्वीरः कार्तवीर्योऽभ्यवर्तत

kadācittu tathaivāsya viniṣkrāntāḥ sutāḥ prabho |
athānūpapatirvīraḥ kārtavīryo'bhyavartata

तमाश्रमपदं प्राप्तमृषिरर्ध्यात्समार्चयत् ।
स युद्धमदसंमत्तो नाभ्यनन्दत्तथाऽर्चनम्

tamāśramapadaṃ prāptamṛṣirardhyātsamārcayat |
sa yuddhamadasaṃmatto nābhyanandattathā'rcanam

प्रमथ्य चाश्रमात्तस्माद्धोमधेनोस्ततोबलात् ।
जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभञ्ज च महाद्रुमान्

pramathya cāśramāttasmāddhomadhenostatobalāt |
jahāra vatsaṃ krośantyā babhañja ca mahādrumān

आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम् ।
गां च रोरुदतीं दृष्ट्वा कोपो रामं समाविशत् ।
स मन्युवशमापन्नः कार्तवीर्यमुपाद्रवत्

āgatāya ca rāmāya tadācaṣṭa pitā svayam |
gāṃ ca rorudatīṃ dṛṣṭvā kopo rāmaṃ samāviśat |
sa manyuvaśamāpannaḥ kārtavīryamupādravat

तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गवः परवीरहा ।
चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून्परिघसंनिभान्

tasyātha yudhi vikramya bhārgavaḥ paravīrahā |
ciccheda niśitairbhallairbāhūnparighasaṃnibhān

सहस्रसंमितान्राजन्प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।
अभिभूतः स रामेण संयुक्तः कालधर्मणा

sahasrasaṃmitānrājanpragṛhya ruciraṃ dhanuḥ |
abhibhūtaḥ sa rāmeṇa saṃyuktaḥ kāladharmaṇā

अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यवः ।
आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन्

arjunasyātha dāyādā rāmeṇa kṛtamanyavaḥ |
āśramasthaṃ vinā rāmaṃ jamadagnimupādravan

ते तं जघ्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम् ।
असकृद्रामरामेति विक्रोशन्तमनाथवत्

te taṃ jaghnurmahāvīryamayudhyantaṃ tapasvinam |
asakṛdrāmarāmeti vikrośantamanāthavat

कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर ।
घातयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमाः

kārtavīryasya putrāstu jamadagniṃ yudhiṣṭhira |
ghātayitvā śarairjagmuryathāgatamariṃdamāḥ

अपक्रान्तेषु वै तेषु जमदग्नौ तथा गते ।
समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दनः

apakrānteṣu vai teṣu jamadagnau tathā gate |
samitpāṇirupāgacchadāśramaṃ bhṛgunandanaḥ

स दृष्ट्वा पितरं वीरस्तदा मृत्युवशं गतम् ।
अनर्हं तं तथाभूतं विललाप सुदुःखितः

sa dṛṣṭvā pitaraṃ vīrastadā mṛtyuvaśaṃ gatam |
anarhaṃ taṃ tathābhūtaṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ