अध्याय 72: दान का सुपात्र कौन है

अपूर्वं वा भवेत्पात्रमथवाऽपि चिरोषितम् ।
दूरादभ्यागतं वाऽपि किं पात्रं स्यात्पितामह

apūrvaṃ vā bhavetpātramathavā'pi ciroṣitam |
dūrādabhyāgataṃ vā'pi kiṃ pātraṃ syātpitāmaha

क्रिया भवति केषांचिदुपांशुव्रतमुत्तमम् ।
यो नो याचेत यत्किंचित्सर्वं दद्याम इत्यपि

kriyā bhavati keṣāṃcidupāṃśuvratamuttamam |
yo no yāceta yatkiṃcitsarvaṃ dadyāma ityapi

अपीडयन्भृत्यवर्गमित्येवमनुशुश्रुम ।
पीडयन्भृत्यवर्गं हि आत्मानमपकर्षति

apīḍayanbhṛtyavargamityevamanuśuśruma |
pīḍayanbhṛtyavargaṃ hi ātmānamapakarṣati

अपूर्वं चापि यत्पात्रं यच्चापि स्याच्चिरोषितम् ।
दूरादभ्यागतं चापि तत्पात्रं न विदुर्बुधाः

apūrvaṃ cāpi yatpātraṃ yaccāpi syācciroṣitam |
dūrādabhyāgataṃ cāpi tatpātraṃ na vidurbudhāḥ

अपीडया च भूतानां धर्मस्याहिंसया तथा ।
पात्रं विद्यामतत्त्वेन यस्मै दत्तं न सन्तपेत्

apīḍayā ca bhūtānāṃ dharmasyāhiṃsayā tathā |
pātraṃ vidyāmatattvena yasmai dattaṃ na santapet

ऋत्विक्पुरोहिताचार्याः शिष्यसम्बन्धिबान्धवाः ।
सर्वे पूज्याश्च मान्याश्च श्रुतवन्तोऽनसूयकाः

ṛtvikpurohitācāryāḥ śiṣyasambandhibāndhavāḥ |
sarve pūjyāśca mānyāśca śrutavanto'nasūyakāḥ

अतोऽन्यथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम् ।
तस्माद्गुणैः परीक्षेत पुरुषान्प्रणिधाय वै

ato'nyathā vartamānāḥ sarve nārhanti satkriyām |
tasmādguṇaiḥ parīkṣeta puruṣānpraṇidhāya vai

अक्रोधः सत्यवचनमहिंसा दम आर्जवम् ।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः

akrodhaḥ satyavacanamahiṃsā dama ārjavam |
adroho'nabhimānaśca hrīstitikṣā damaḥ śamaḥ

यस्मिन्नोतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत ।
स्वभावतो निविष्टानि तत्पात्रं मानमर्हति

yasminnotāni dṛśyante na cākāryāṇi bhārata |
svabhāvato niviṣṭāni tatpātraṃ mānamarhati

तथा चिरोषितं चापि सम्प्रत्यागतमेव च ।
अपूर्वं चैव पूर्वं च तत्पात्रं मानमर्हति

tathā ciroṣitaṃ cāpi sampratyāgatameva ca |
apūrvaṃ caiva pūrvaṃ ca tatpātraṃ mānamarhati

अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाभिलङ्घनम् ।
अव्यवस्था च सर्वत्र एतन्नाशनमात्मनः

aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cābhilaṅghanam |
avyavasthā ca sarvatra etannāśanamātmanaḥ

भवेत्पण्डितमानी यो ब्राह्मणो वेदनिन्दकः ।
आन्वीक्षिकीं तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकां

bhavetpaṇḍitamānī yo brāhmaṇo vedanindakaḥ |
ānvīkṣikīṃ tarkavidyāmanurakto nirarthikāṃ

हेतुवादान्बुवन्सत्सु विजेताऽहेतुवादकः ।
आक्रोष्टा चातिवक्ता च ब्राह्मणानां सदैवहि

hetuvādānbuvansatsu vijetā'hetuvādakaḥ |
ākroṣṭā cātivaktā ca brāhmaṇānāṃ sadaivahi

सर्वाभिशङ्की मूढश्च बालः कटुकवागपि ।
बोद्धव्यस्तादृशस्तात नरं श्वानं हि तं विदुः

sarvābhiśaṅkī mūḍhaśca bālaḥ kaṭukavāgapi |
boddhavyastādṛśastāta naraṃ śvānaṃ hi taṃ viduḥ

यथा श्वा भषितुं चैव हन्तु चैवावसज्जते ।
एवं सम्भाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च ।
अल्पश्रुताः कुतर्काश्च दृष्टाः सृष्टाः कुपण्डिताः

yathā śvā bhaṣituṃ caiva hantu caivāvasajjate |
evaṃ sambhāṣaṇārthāya sarvaśāstravadhāya ca |
alpaśrutāḥ kutarkāśca dṛṣṭāḥ sṛṣṭāḥ kupaṇḍitāḥ

श्रुतिस्मृती चेतिहासपुराणारण्यवेदिनः ।
अनुरुन्ध्याद्बहुज्ञांश्च सारज्ञाश्चैव पण्डिताः

śrutismṛtī cetihāsapurāṇāraṇyavedinaḥ |
anurundhyādbahujñāṃśca sārajñāścaiva paṇḍitāḥ

लोकयात्रा च द्रष्टव्या धर्मश्चात्महितानि च ।
एवं नरो वर्तमानः शाश्वतीर्वर्धते समाः

lokayātrā ca draṣṭavyā dharmaścātmahitāni ca |
evaṃ naro vartamānaḥ śāśvatīrvardhate samāḥ

ऋणमुन्मुच्य देवानामृषीणां च तथैव च ।
पितॄणामथ विप्राणामतिथीनां च पञ्चमम्

ṛṇamunmucya devānāmṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca |
pitṝṇāmatha viprāṇāmatithīnāṃ ca pañcamam

पर्यायेण विमुक्तो यः सुनिर्णिक्तेन कर्मणा ।
एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन्धर्मानन हीयते

paryāyeṇa vimukto yaḥ sunirṇiktena karmaṇā |
evaṃ gṛhasthaḥ karmāṇi kurvandharmānana hīyate