अध्याय 73: नारद अप्सरा पञ्चचूडा से स्त्री-स्वभाव पूछते हैं

स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि श्रोतुं भरतसत्तम ।
स्त्रियो हि मूलं दोषाणां लघुचित्ता हि ताः स्मृताः?

strīṇāṃ svabhāvamicchāmi śrotuṃ bharatasattama |
striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ laghucittā hi tāḥ smṛtāḥ?

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पञ्चचूडाया

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādaṃ puṃścalyā pañcacūḍāyā

लोकाननुचरन्सर्वान्देवर्षिर्नारदः पुरा ।
ददर्शाप्सरसं ब्राह्मीं पञ्चचूडामनिन्दिताम्

lokānanucaransarvāndevarṣirnāradaḥ purā |
dadarśāpsarasaṃ brāhmīṃ pañcacūḍāmaninditām

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं पप्रच्चाप्सरसं मुनिः ।
संशयो हृदि कश्चिन्मे ब्रूहि तन्मे सुमध्यमे

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ papraccāpsarasaṃ muniḥ |
saṃśayo hṛdi kaścinme brūhi tanme sumadhyame

एवमुक्ताऽथ सा विप्रं प्रत्युवाचाथ नारदम् ।
विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसे च माम्

evamuktā'tha sā vipraṃ pratyuvācātha nāradam |
viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase ca mām

न त्वामविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथञ्चन ।
स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्तः श्रोतुं वरानने

na tvāmaviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathañcana |
strīṇāṃ svabhāvamicchāmi tvattaḥ śrotuṃ varānane

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा ।
प्रत्युवाच न शक्ष्यामि स्त्री सती निन्दितुं स्त्रियः

etacchrutvā vacastasya devarṣerapsarottamā |
pratyuvāca na śakṣyāmi strī satī nindituṃ striyaḥ

विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृशाश्च स्वभावतः ।
न मामर्हसि देवर्षे नियोक्तुं कार्य ईदृशे

viditāste striyo yāśca yādṛśāśca svabhāvataḥ |
na māmarhasi devarṣe niyoktuṃ kārya īdṛśe

तामुवाच स देवर्षिः सत्यं वद सुमध्यमे ।
मृषावादे भवेद्दोषः सत्ये दोषो न विद्यते

tāmuvāca sa devarṣiḥ satyaṃ vada sumadhyame |
mṛṣāvāde bhaveddoṣaḥ satye doṣo na vidyate

इत्युक्ता सा कृतमतिरभवच्चारुहासिनी ।
स्त्रीदोषाञ्शाश्वतान्सत्यान्भाषितुं सम्प्रचक्रमे

ityuktā sā kṛtamatirabhavaccāruhāsinī |
strīdoṣāñśāśvatānsatyānbhāṣituṃ sampracakrame

कुलीना रूपवत्यश्च नाथवत्यश्च योषितः ।
मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दोषः स्त्रीषु नारद

kulīnā rūpavatyaśca nāthavatyaśca yoṣitaḥ |
maryādāsu na tiṣṭhanti sa doṣaḥ strīṣu nārada

न स्त्रीभ्यः किञ्चिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति वै ।
स्त्रियो हि मूलं दोषाणां तथा त्वमपि वेत्थ ह

na strībhyaḥ kiñcidanyadvai pāpīyastaramasti vai |
striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ tathā tvamapi vettha ha

समाज्ञातानृद्धिमतः प्रतिरूपान्वशे स्थितान् ।
पतीनन्तरमासाद्य नालं नार्यः परीक्षितुम्

samājñātānṛddhimataḥ pratirūpānvaśe sthitān |
patīnantaramāsādya nālaṃ nāryaḥ parīkṣitum

असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो ।
पापीयसो नरान्यद्वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे

asaddharmastvayaṃ strīṇāmasmākaṃ bhavati prabho |
pāpīyaso narānyadvai lajjāṃ tyaktvā bhajāmahe

स्त्रियं हि यः प्रार्थयते सन्निकर्षं च गच्छति ।
ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छन्ति योषितः

striyaṃ hi yaḥ prārthayate sannikarṣaṃ ca gacchati |
īṣacca kurute sevāṃ tamevecchanti yoṣitaḥ

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात्परिजनस्य च ।
मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु

anarthitvānmanuṣyāṇāṃ bhayātparijanasya ca |
maryādāyāmamaryādāḥ striyastiṣṭhanti bhartṛṣu

नासां कश्चिदगम्योस्ति नासां वयसि निश्चयः ॥
विरूपं रूपवन्तं वा पुमानित्येव भुञ्जते

nāsāṃ kaścidagamyosti nāsāṃ vayasi niścayaḥ ||
virūpaṃ rūpavantaṃ vā pumānityeva bhuñjate

न भयान्नाप्यनुक्रोशान्नार्थहेतोः कथञ्चन ।
न ज्ञातिकुलसम्बन्धात्स्त्रियस्तिष्ठन्ति भर्तृषु

na bhayānnāpyanukrośānnārthahetoḥ kathañcana |
na jñātikulasambandhātstriyastiṣṭhanti bhartṛṣu

यौवने वर्तमानानां मृष्टाभरणवाससाम् ।
नारीणां खैरवृत्तीनां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः

yauvane vartamānānāṃ mṛṣṭābharaṇavāsasām |
nārīṇāṃ khairavṛttīnāṃ spṛhayanti kulastriyaḥ

याश्च शश्वद्बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः स्त्रियः ।
अपि ताः सम्प्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामनैः

yāśca śaśvadbahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ |
api tāḥ samprasajjante kubjāndhajaḍavāmanaiḥ

पङ्गुष्वथ च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः ।
स्त्रीणामगम्यो लोकेऽस्मिन्नास्ति कश्चिन्महामुने

paṅguṣvatha ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ |
strīṇāmagamyo loke'sminnāsti kaścinmahāmune

यदि पुंसां गतिर्ब्रह्मन्कथंचिन्नोपपद्यते ।
अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न हि तिष्ठन्ति भर्तृषु

yadi puṃsāṃ gatirbrahmankathaṃcinnopapadyate |
apyanyonyaṃ pravartante na hi tiṣṭhanti bhartṛṣu

दुष्टाचाराः पापरता असत्या मायया वृताः ।
अदृष्टबुद्धिबहुलाः प्रायेणेत्यवगम्यताम्

duṣṭācārāḥ pāparatā asatyā māyayā vṛtāḥ |
adṛṣṭabuddhibahulāḥ prāyeṇetyavagamyatām

अलाभात्पुरुषाणां हि भयात्परिजनस्य च ।
वधबन्धभयाच्चापि स्वयं गुप्ता भवन्ति ताः

alābhātpuruṣāṇāṃ hi bhayātparijanasya ca |
vadhabandhabhayāccāpi svayaṃ guptā bhavanti tāḥ

चलस्वभावा दुःसेव्या दुर्ग्राह्या भावतस्तथा ।
प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथाभावास्तथा स्त्रियः

calasvabhāvā duḥsevyā durgrāhyā bhāvatastathā |
prājñasya puruṣasyeha yathābhāvāstathā striyaḥ

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः ।
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ |
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ

इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् ।
दृष्ट्वैव पुरुषं ह्यन्यं योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः

idamanyacca devarṣe rahasyaṃ sarvayoṣitām |
dṛṣṭvaiva puruṣaṃ hyanyaṃ yoniḥ praklidyate striyāḥ

कामानामपि दातारं कर्तारं मानसान्त्वयोः ।
रक्षितारं न मृष्यन्ति स्वभर्तारमसत्स्त्रियः

kāmānāmapi dātāraṃ kartāraṃ mānasāntvayoḥ |
rakṣitāraṃ na mṛṣyanti svabhartāramasatstriyaḥ

न कामभोगान्विपुलान्नालङ्कारार्थसञ्चयान् ।
तथैव बहुमन्वन्ते यथा रत्यामनुग्रहम्

na kāmabhogānvipulānnālaṅkārārthasañcayān |
tathaiva bahumanvante yathā ratyāmanugraham

अन्तकः शमनो मृत्युः पातालं बडबामुखम् ।
क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः

antakaḥ śamano mṛtyuḥ pātālaṃ baḍabāmukham |
kṣuradhārā viṣaṃ sarpo vahnirityekataḥ striyaḥ

यतश्च भूतानि महान्ति पञ्च
यतश्च लोका विहिता विधात्रा ।
यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मिता-
स्ततश्च दोषाः प्रमदासु नारद

yataśca bhūtāni mahānti pañca
yataśca lokā vihitā vidhātrā |
yataḥ pumāṃsaḥ pramadāśca nirmitā-
stataśca doṣāḥ pramadāsu nārada