अध्याय 71: शम्बर वेश बदले इन्द्र को अपना रहस्य बताते हैं

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शक्रशम्बरसंवादं तन्निवोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śakraśambarasaṃvādaṃ tannivodha yudhiṣṭhira

शक्रो ह्यज्ञातरूपेण जटी भूत्वा सुवारुणः ।
विप्ररूपं समास्थाय प्रश्नं पप्रच्छ शम्बरम्

śakro hyajñātarūpeṇa jaṭī bhūtvā suvāruṇaḥ |
viprarūpaṃ samāsthāya praśnaṃ papraccha śambaram

केन शम्बर वृत्तेन स्वजात्यानधितिष्ठसि ।
श्रेष्ठं त्वां केन मन्यन्ते तद्वै प्रब्रूहि तत्त्वतः

kena śambara vṛttena svajātyānadhitiṣṭhasi |
śreṣṭhaṃ tvāṃ kena manyante tadvai prabrūhi tattvataḥ

नासूयामि सदा विप्रान्ब्राह्ममेव च मे मतम् ।
शास्त्राणि वदतो विप्रान्संमन्यामि यथासुखम्

nāsūyāmi sadā viprānbrāhmameva ca me matam |
śāstrāṇi vadato viprānsaṃmanyāmi yathāsukham

श्रुत्वा च नावजानामि नापराध्यामि कर्हिचित् ।
अभ्यर्च्याभ्यनुपृच्छामि पादौ गृह्णामि धीमताम्

śrutvā ca nāvajānāmi nāparādhyāmi karhicit |
abhyarcyābhyanupṛcchāmi pādau gṛhṇāmi dhīmatām

ते विस्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा ।
प्रमत्तेष्वप्रमत्तोऽस्मि सदा सुप्तेषु जागृमि

te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā |
pramatteṣvapramatto'smi sadā supteṣu jāgṛmi

ते मां शास्त्रपथे युक्तं ब्रह्मण्यमनसूयकम् ।
समासिञ्चति शास्तारः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः

te māṃ śāstrapathe yuktaṃ brahmaṇyamanasūyakam |
samāsiñcati śāstāraḥ kṣaudraṃ madhviva makṣikāḥ

यच्च भाषन्ति संतुष्टास्तच्च गृह्णाम्यमायया ।
समाधिमात्मनो नित्यमनुलोममचिन्तयम्

yacca bhāṣanti saṃtuṣṭāstacca gṛhṇāmyamāyayā |
samādhimātmano nityamanulomamacintayam

सोहं वागग्रमृष्टानां रसानामवलेहकः ।
स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः

sohaṃ vāgagramṛṣṭānāṃ rasānāmavalehakaḥ |
svajātyānadhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ

एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम् ।
यद्ब्राह्मणमुखाच्छास्त्रमिह श्रुत्वा प्रवर्तते

etatpṛthivyāmamṛtametaccakṣuranuttamam |
yadbrāhmaṇamukhācchāstramiha śrutvā pravartate

एतत्कारणमाज्ञाय दृष्ट्वा देवासुरं पुरा ।
युद्धं पिता मे हृष्टात्मा विस्मितः समपद्यत

etatkāraṇamājñāya dṛṣṭvā devāsuraṃ purā |
yuddhaṃ pitā me hṛṣṭātmā vismitaḥ samapadyata

दृष्ट्वा च ब्राह्मणानां तु महिमानं महात्मनाम् ।
पर्यपृच्छत्कथममी सिद्धा इति निशाकरम्

dṛṣṭvā ca brāhmaṇānāṃ tu mahimānaṃ mahātmanām |
paryapṛcchatkathamamī siddhā iti niśākaram

ब्राह्मणास्तपसा सर्वे सिध्यन्ते वाग्बलाः सदा ।
भुजवीर्याश्च राजानो वागस्त्राश्च द्विजातयः

brāhmaṇāstapasā sarve sidhyante vāgbalāḥ sadā |
bhujavīryāśca rājāno vāgastrāśca dvijātayaḥ

प्रवसन्वाप्यधीयीत ब्राह्मीर्दुर्वसतीर्वसन् ।
निर्मन्युरपि निर्वाणो यतिः स्यात्समदर्शनः

pravasanvāpyadhīyīta brāhmīrdurvasatīrvasan |
nirmanyurapi nirvāṇo yatiḥ syātsamadarśanaḥ

अपि च ज्ञानसम्पन्नः सर्वान्वेदान्पितुर्गृहे ।
श्लाघमान इवाधीयाद्ग्राम्य इत्येव तं विदुः

api ca jñānasampannaḥ sarvānvedānpiturgṛhe |
ślāghamāna ivādhīyādgrāmya ityeva taṃ viduḥ

भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाप्ययोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्

bhūmiretau nigirati sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāpyayoddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

अभिमानः श्रियं हन्ति पुरुषस्याल्पमेधसः ।
गर्भेण दुष्यते कन्या गृहवासेन च द्विजः

abhimānaḥ śriyaṃ hanti puruṣasyālpamedhasaḥ |
garbheṇa duṣyate kanyā gṛhavāsena ca dvijaḥ

विद्याविदो लोकविदस्तपोदमसमन्विताः ।
नित्यपूज्याश्च वन्द्याश्च द्विजा लोकद्वयेच्छुभिः

vidyāvido lokavidastapodamasamanvitāḥ |
nityapūjyāśca vandyāśca dvijā lokadvayecchubhiḥ

इत्येतन्मे पिता श्रुत्वा सोमादद्भुतदर्शनात् ।
ब्राह्मणान्पूजयामास तथैवाहं महाव्रतान्

ityetanme pitā śrutvā somādadbhutadarśanāt |
brāhmaṇānpūjayāmāsa tathaivāhaṃ mahāvratān

श्रुत्वैतद्वचनं शक्रो दानवेन्द्रमुखाच्च्युतम् ।
द्विजान्संम्पूजयामास महेन्द्रत्वमवाप च

śrutvaitadvacanaṃ śakro dānavendramukhāccyutam |
dvijānsaṃmpūjayāmāsa mahendratvamavāpa ca