अध्याय 59: अनेक पत्नियाँ, पत्नी-त्याग और हाथ के तीर्थ

श्रुतं बलं प्रभावश्च योषितां मुनिसत्तम ।
एकस्य बहुभार्यस्य धर्ममिच्छामि वेदितुम्

śrutaṃ balaṃ prabhāvaśca yoṣitāṃ munisattama |
ekasya bahubhāryasya dharmamicchāmi veditum

बहुभार्यासु सक्तस्य नारीभोगेषु गेहिनः ।
ऋतौ विमुञ्चमानस्य सांनिध्ये भ्रूणहा स्मृतः

bahubhāryāsu saktasya nārībhogeṣu gehinaḥ |
ṛtau vimuñcamānasya sāṃnidhye bhrūṇahā smṛtaḥ

वृद्धां वन्ध्यां सुव्रता च मृतापत्यामपुष्पिणीम् ।
कन्यां च बहुपुत्रां च वर्जयन्मुच्यते भयात्

vṛddhāṃ vandhyāṃ suvratā ca mṛtāpatyāmapuṣpiṇīm |
kanyāṃ ca bahuputrāṃ ca varjayanmucyate bhayāt

व्याधितो बन्धनस्थो वा प्रवासेष्वथ पर्वसु ।
ऋतुकाले तु नारीणां भ्रूणहत्यां प्रमुञ्चति

vyādhito bandhanastho vā pravāseṣvatha parvasu |
ṛtukāle tu nārīṇāṃ bhrūṇahatyāṃ pramuñcati

वैश्यनारीषु वै जाताः परप्रेष्यासु वा सुताः ।
कस्य ते बन्धुदायादा भवन्ति हि महामुने

vaiśyanārīṣu vai jātāḥ parapreṣyāsu vā sutāḥ |
kasya te bandhudāyādā bhavanti hi mahāmune

पण्यस्त्रीषु प्रसूता ये यस्य स्त्री तस्य ते सुताः ।
क्रयाच्च कृत्रिमाः पुत्रा प्रदानाच्चैव दत्रिमाः

paṇyastrīṣu prasūtā ye yasya strī tasya te sutāḥ |
krayācca kṛtrimāḥ putrā pradānāccaiva datrimāḥ

पण्यनारीष्वनियतः पुंसोऽर्थो वर्तते ध्रुवम् ।
अत्र चाहितगर्भायाः कस्य पुत्रं वदन्ति तम्

paṇyanārīṣvaniyataḥ puṃso'rtho vartate dhruvam |
atra cāhitagarbhāyāḥ kasya putraṃ vadanti tam

तीर्थभूतासु नारीषु ज्ञायते योऽभिगच्छति ।
ऋतौ तस्य भवेद्गर्भो यं वा नारी न शङ्कते

tīrthabhūtāsu nārīṣu jñāyate yo'bhigacchati |
ṛtau tasya bhavedgarbho yaṃ vā nārī na śaṅkate

नराणां त्यजतां भार्यां कामक्रोधाद्गुणान्विताम् ।
अप्रसूतां प्रसूतां वा तेषां पृच्छामि निष्कृतिम्

narāṇāṃ tyajatāṃ bhāryāṃ kāmakrodhādguṇānvitām |
aprasūtāṃ prasūtāṃ vā teṣāṃ pṛcchāmi niṣkṛtim

अपापां त्यजमानस्य साध्वीं मत्वा यमादितः ।
आत्मवंशस्वधर्मो वा त्यजतो निष्कृतिर्न तु

apāpāṃ tyajamānasya sādhvīṃ matvā yamāditaḥ |
ātmavaṃśasvadharmo vā tyajato niṣkṛtirna tu

यो नरस्त्यजते भार्या पुष्पिणीमप्रसूतिकाम् ।
स नष्टवंशः पितृभिर्युक्तस्त्यज्येत दैवतैः

yo narastyajate bhāryā puṣpiṇīmaprasūtikām |
sa naṣṭavaṃśaḥ pitṛbhiryuktastyajyeta daivataiḥ

भार्यामपत्यसञ्जातां प्रसूतां पुत्रपौत्रिणीम् ।
पुत्रदारपरित्यागी न स प्राप्नोति निष्कृतिम्

bhāryāmapatyasañjātāṃ prasūtāṃ putrapautriṇīm |
putradāraparityāgī na sa prāpnoti niṣkṛtim

एवं हि भार्यां त्यजतां नराणां नास्ति निष्कृतिः ।
नार्हन्ति प्रमदास्त्यक्तुं पुत्रपौत्रप्रतिष्ठिताः

evaṃ hi bhāryāṃ tyajatāṃ narāṇāṃ nāsti niṣkṛtiḥ |
nārhanti pramadāstyaktuṃ putrapautrapratiṣṭhitāḥ

कीदृशीं संत्यजन्भार्यां नरो दोषैर्न लिप्यते ।
एतदिच्छामि तत्वेन विज्ञातुमृषिसत्तम

kīdṛśīṃ saṃtyajanbhāryāṃ naro doṣairna lipyate |
etadicchāmi tatvena vijñātumṛṣisattama

मोक्षधर्मस्थितानां तु अन्योन्यमनुजानताम् ।
भार्यापतीनां मुक्तानामधर्मो न विधीयते

mokṣadharmasthitānāṃ tu anyonyamanujānatām |
bhāryāpatīnāṃ muktānāmadharmo na vidhīyate

अन्यसङ्गां गतापत्यां शूद्रगां परगामिनीम् ।
परीक्ष्य त्यजमानानां नराणां नास्ति पातकम्

anyasaṅgāṃ gatāpatyāṃ śūdragāṃ paragāminīm |
parīkṣya tyajamānānāṃ narāṇāṃ nāsti pātakam

पातकेऽपि तु भर्तव्यौ द्वौ तु माता पिता तथा

pātake'pi tu bhartavyau dvau tu mātā pitā tathā

भार्यायां व्यभिचारिण्यां नरस्य त्यजतो रुषा ।
कथं धर्मोऽप्यधर्मो वा भवतीह महामते

bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ narasya tyajato ruṣā |
kathaṃ dharmo'pyadharmo vā bhavatīha mahāmate

अनृतेऽपि हि सत्ये वा यो नारीं दूषितां त्यजेत् ।
अरक्षमाणः स्वां भार्यां नरो भवति भ्रूणहा

anṛte'pi hi satye vā yo nārīṃ dūṣitāṃ tyajet |
arakṣamāṇaḥ svāṃ bhāryāṃ naro bhavati bhrūṇahā

अपत्यहेतोर्या नारी भर्तारमतिलङ्घयेत् ।
लोलेन्द्रियेति सा रक्ष्या न सन्त्याज्या कथञ्चन

apatyahetoryā nārī bhartāramatilaṅghayet |
lolendriyeti sā rakṣyā na santyājyā kathañcana

नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावा
नैताः प्रमुञ्चन्ति नरावगाढाः ।
स्रोतांसि नद्यो वहते निपातं
नारी रजोभिः पुनरेति शौचम्

nadyaśca nāryaśca samasvabhāvā
naitāḥ pramuñcanti narāvagāḍhāḥ |
srotāṃsi nadyo vahate nipātaṃ
nārī rajobhiḥ punareti śaucam

एवं नार्यो न दुष्यन्ति व्यभिचारेऽपि भर्तृणाम् ।
मासिमासि भवेद्रागस्ततः शुद्धा भवन्त्युत

evaṃ nāryo na duṣyanti vyabhicāre'pi bhartṛṇām |
māsimāsi bhavedrāgastataḥ śuddhā bhavantyuta

कानि तीर्थानि भगवन्नृणां देहाश्रितानि वै ।
तानि वै शंस भगवन्याथातथ्येन पृच्छतः

kāni tīrthāni bhagavannṛṇāṃ dehāśritāni vai |
tāni vai śaṃsa bhagavanyāthātathyena pṛcchataḥ

सर्वतीर्थेषु सर्वज्ञ किं तीर्थं परमं नृणाम् ।
यत्रोपस्पृश्य पूतो यो नरो भवति नित्यशः

sarvatīrtheṣu sarvajña kiṃ tīrthaṃ paramaṃ nṛṇām |
yatropaspṛśya pūto yo naro bhavati nityaśaḥ

देवर्षिपितृतीर्थानि ब्राह्मं मध्येऽथं वैष्णवम् ।
नृणां तीर्थानि पञ्चाहुः पाणौ सन्निहितानि वै

devarṣipitṛtīrthāni brāhmaṃ madhye'thaṃ vaiṣṇavam |
nṛṇāṃ tīrthāni pañcāhuḥ pāṇau sannihitāni vai

आद्यतीर्थं तु तीर्थानां वैष्णवो भाग उच्यते ।
यत्रोपस्पृश्य वर्णानां चतुर्णां वर्धते कुलम् ।
पितृदैवतकार्याणि वर्धन्ते प्रेत्य चेह च

ādyatīrthaṃ tu tīrthānāṃ vaiṣṇavo bhāga ucyate |
yatropaspṛśya varṇānāṃ caturṇāṃ vardhate kulam |
pitṛdaivatakāryāṇi vardhante pretya ceha ca

नराणां कामवृत्तानां या नार्यो निरवग्रहाः ।
यासामभिग्रहो नास्ति ता मे कथय नारद

narāṇāṃ kāmavṛttānāṃ yā nāryo niravagrahāḥ |
yāsāmabhigraho nāsti tā me kathaya nārada

पाशुर्वैश्या नटी गोपी तान्तुकी तुन्नवायिकी ।
नारी किराती शबरी नर्तकी चानवग्रहा

pāśurvaiśyā naṭī gopī tāntukī tunnavāyikī |
nārī kirātī śabarī nartakī cānavagrahā

एतासु जाता नारीषु सर्ववर्णेषु ये सुताः ।
केषु के बन्धुदायादा भवन्ति ऋषिसत्तम

etāsu jātā nārīṣu sarvavarṇeṣu ye sutāḥ |
keṣu ke bandhudāyādā bhavanti ṛṣisattama

य एताः परिगृह्णन्ति तेषामेव हि ते सुताः ।
सर्वत्र तु प्रवृत्तासु बीजं नश्यति देहिनाम्

ya etāḥ parigṛhṇanti teṣāmeva hi te sutāḥ |
sarvatra tu pravṛttāsu bījaṃ naśyati dehinām

सर्वस्त्रीषु प्रवृत्ताश्च साधुवेदविवर्जिताः ।
मानवाः काण्डपृष्ठाश्च वेदमन्त्रबहिष्कृताः ।
नियुक्ता हव्यकव्येषु तेषां दत्तं कथं भवेत्

sarvastrīṣu pravṛttāśca sādhuvedavivarjitāḥ |
mānavāḥ kāṇḍapṛṣṭhāśca vedamantrabahiṣkṛtāḥ |
niyuktā havyakavyeṣu teṣāṃ dattaṃ kathaṃ bhavet

नार्हन्ति हव्यकव्यानि सावित्रीवर्जिता द्विजाः ।
व्रात्येष्वन्नप्रदानं तद्यथा शूद्रेषु वै तथा

nārhanti havyakavyāni sāvitrīvarjitā dvijāḥ |
vrātyeṣvannapradānaṃ tadyathā śūdreṣu vai tathā

धर्मेष्वधिकृतानां तु नराणां मुह्यते मनः ।
कथं न विघ्नो भवति एतदिच्छामि वेदितुम्

dharmeṣvadhikṛtānāṃ tu narāṇāṃ muhyate manaḥ |
kathaṃ na vighno bhavati etadicchāmi veditum

अर्थाश्च नार्यश्च समानमेन-
च्छ्रेयांसि पुंसामिह मोहयन्ति ।
रतिप्रमोदात्प्रमदा हरन्ति
भोगैर्धनं चाप्युपहन्ति धर्मान्

arthāśca nāryaśca samānamena-
cchreyāṃsi puṃsāmiha mohayanti |
ratipramodātpramadā haranti
bhogairdhanaṃ cāpyupahanti dharmān

हव्यं कव्यं च धर्मात्मा सर्वं तच्छ्रोत्रियोऽर्हति ।
दत्तं हि श्रोत्रिये साधौ ज्वलिताग्नाविवाहुतिः

havyaṃ kavyaṃ ca dharmātmā sarvaṃ tacchrotriyo'rhati |
dattaṃ hi śrotriye sādhau jvalitāgnāvivāhutiḥ

श्रोत्रियाणां कुले जाता वेदार्थविदितात्मनाम् ।
हित्वा कस्मात्त्रयीं विद्यां वार्तां वृत्तिमुपाश्रिताः

śrotriyāṇāṃ kule jātā vedārthaviditātmanām |
hitvā kasmāttrayīṃ vidyāṃ vārtāṃ vṛttimupāśritāḥ

चातुर्वर्ण्यं पुरा न्यस्तं सुविद्वत्सु द्विजातिषु ।
तस्माद्वर्णौः संविभज्या वृत्तिः सङ्करवर्जिता

cāturvarṇyaṃ purā nyastaṃ suvidvatsu dvijātiṣu |
tasmādvarṇauḥ saṃvibhajyā vṛttiḥ saṅkaravarjitā

ये चान्ये श्रोत्रिया जाताः संस्कृताः पुत्रगृध्नुभिः ।
पूर्वनिर्वाणनिर्वृत्तां जातां वृत्तिमुपाश्रिताः

ye cānye śrotriyā jātāḥ saṃskṛtāḥ putragṛdhnubhiḥ |
pūrvanirvāṇanirvṛttāṃ jātāṃ vṛttimupāśritāḥ

असंस्कृताः श्रोत्रियजाः संस्कृता ज्ञानिजाः कथम् ।

asaṃskṛtāḥ śrotriyajāḥ saṃskṛtā jñānijāḥ katham |

असंस्कारो वैदिकश्च स मान्यः श्रोत्रियात्मजः ।
शुद्धान्वयः श्रोत्रियस्तु सुविद्वद्भिः समोऽन्यथा

asaṃskāro vaidikaśca sa mānyaḥ śrotriyātmajaḥ |
śuddhānvayaḥ śrotriyastu suvidvadbhiḥ samo'nyathā

अनधीयानपुत्राश्च वेदसंस्कारवर्जिताः ।
तस्मात्ते वेदविज्ञाऽपि विप्राः श्रुतिनिकारिणः

anadhīyānaputrāśca vedasaṃskāravarjitāḥ |
tasmātte vedavijñā'pi viprāḥ śrutinikāriṇaḥ

ब्रह्मराशौ पुरा सृष्टा वेदसंस्कारसंस्कृताः ।
तस्मात्तेष्वेव ते जाताः साधवः कुलधारिणः

brahmarāśau purā sṛṣṭā vedasaṃskārasaṃskṛtāḥ |
tasmātteṣveva te jātāḥ sādhavaḥ kuladhāriṇaḥ

स्वयं क्रीतासु प्रेष्यासु प्रसूयन्ते तु ये नराः ।
कस्य नार्यः सुताश्चैव भवन्ति ऋषिसत्तम

svayaṃ krītāsu preṣyāsu prasūyante tu ye narāḥ |
kasya nāryaḥ sutāścaiva bhavanti ṛṣisattama

स्वदास्यां यो नरो मोहात्प्रसूयेत स पापकृत् ।
इहाभिनिन्दितः प्रेत्य अपत्यं प्रेष्यतां नयेत्

svadāsyāṃ yo naro mohātprasūyeta sa pāpakṛt |
ihābhininditaḥ pretya apatyaṃ preṣyatāṃ nayet

सा तस्य भार्या पुत्रा ये हव्यकव्यप्रदास्तु ते ।
तस्या ये बान्धवाः केचिद्विषक्ताः प्रेष्यतां गताः ।
सर्वे तस्यास्तु सम्बन्धा मुच्यन्ते प्रेष्यकर्मसु

sā tasya bhāryā putrā ye havyakavyapradāstu te |
tasyā ye bāndhavāḥ kecidviṣaktāḥ preṣyatāṃ gatāḥ |
sarve tasyāstu sambandhā mucyante preṣyakarmasu

एतत्ते कथितं सर्वं यदभिव्याहृतं त्वया ।
अथवा संशयः कश्चिद्भूयः सम्प्रष्टुमर्हसि

etatte kathitaṃ sarvaṃ yadabhivyāhṛtaṃ tvayā |
athavā saṃśayaḥ kaścidbhūyaḥ sampraṣṭumarhasi

अमिथ्यादर्शनालोके नारदः सर्वकोविदः ।
प्रत्यक्षदर्शी लोकानां स्वयंभुरिव सत्तमः

amithyādarśanāloke nāradaḥ sarvakovidaḥ |
pratyakṣadarśī lokānāṃ svayaṃbhuriva sattamaḥ

इति सम्भाष्य ऋषिभिर्मार्कण्डेयो महातपाः ।
नारदं चापि सत्कृत्य तेन चैवाभिसत्कृतः ।
आमन्त्रयित्वा ऋषिभिः प्रययावाश्रमं मुनिः

iti sambhāṣya ṛṣibhirmārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
nāradaṃ cāpi satkṛtya tena caivābhisatkṛtaḥ |
āmantrayitvā ṛṣibhiḥ prayayāvāśramaṃ muniḥ

ऋषयश्चापि तीर्थानां परिचर्यां प्रचक्रमुः

ṛṣayaścāpi tīrthānāṃ paricaryāṃ pracakramuḥ

सुक्षेत्रबीजसंस्कारविशुद्धो ब्रह्मिचर्यया ।
नित्यनैमित्तिकात्स्नातो मनश्शुद्ध्या च शुद्ध्यति

sukṣetrabījasaṃskāraviśuddho brahmicaryayā |
nityanaimittikātsnāto manaśśuddhyā ca śuddhyati