अनुशासन पर्व

अध्याय 58: पत्नी के दोष और उसके प्रायश्चित्त पर नारद

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ॥

11 श्लोक · 58 में से 274

इस अध्याय में क्या होता है

पत्नी के दोष और उसके प्रायश्चित्त पर नारद

पराई स्त्रियों के विषय में पुरुषों का दोष सुनकर मार्कण्डेय स्त्रियों के भटकने का दोष पूछते हैं। नारद कहते हैं कि प्रजापति ने विष्णु की अनुमति से संयोग रचा, और विष्णु की कृपा से स्त्री की शुद्धि लौट आती है, इसलिए अधिक दोष पुरुष का है। समान वर्ण की पत्नी यदि भूल करे पर गर्भ न ठहरे तो उसे त्यागना नहीं चाहिए। बुद्धिमान पति दोष की गुरुता के अनुसार उचित प्रायश्चित्त दे: तीनों संध्याओं में स्नान, भूमि पर भस्म में शयन, और भोगरहित दान। मासिक ऋतु उसके पापों को दूर करती है। कल्याण चाहने वाला स्त्रियों की निन्दा न करे, उन्हें न मारे, न सताए। अन्त में नारद कहते हैं कि स्त्रियाँ पुरुषों को सन्तोष और पोषण देती हैं, और पुत्रों का सेतु उन्हीं पर टिका है।

मार्कण्डेय उवाच

58.1

श्रुतं नराणां चापल्यं परस्त्रीषु प्रजायताम् ।
प्रमदानां तु चापल्ये दोषमिच्छामि वेदितुम्

śrutaṃ narāṇāṃ cāpalyaṃ parastrīṣu prajāyatām |
pramadānāṃ tu cāpalye doṣamicchāmi veditum

नारद उवाच

58.2

एकवर्णे विदोषं तु गमनं पूर्वकालिकम् ।
धाता च समनुज्ञातो विष्णुना तत्तथाऽकरोत्

ekavarṇe vidoṣaṃ tu gamanaṃ pūrvakālikam |
dhātā ca samanujñāto viṣṇunā tattathā'karot

58.3

भगलिङ्गे महाप्राज्ञ पूर्वमेव प्रजापतिः ।
ससर्ज ताभ्यां संयोगमनुज्ञातश्चकार सः

bhagaliṅge mahāprājña pūrvameva prajāpatiḥ |
sasarja tābhyāṃ saṃyogamanujñātaścakāra saḥ

58.4

अथ विष्णुप्रसादेन भगो दत्तवरः किल ।
तेन चैव प्रसादेन सर्वांल्लोकानुपाश्नुते

atha viṣṇuprasādena bhago dattavaraḥ kila |
tena caiva prasādena sarvāṃllokānupāśnute

58.5

तस्मात्तु पुरुषे दोषो ह्यधिको नात्र संशयः ।
विना गर्भं सवर्णेषु न त्याज्या गमनात्स्त्रियः

tasmāttu puruṣe doṣo hyadhiko nātra saṃśayaḥ |
vinā garbhaṃ savarṇeṣu na tyājyā gamanātstriyaḥ

58.6

प्रायश्चित्तं यथान्यायं दण्डं कुर्यात्स पण्डितः ।
श्वभिर्वा दंशनं स्नानं सवनत्रितयं निशि

prāyaścittaṃ yathānyāyaṃ daṇḍaṃ kuryātsa paṇḍitaḥ |
śvabhirvā daṃśanaṃ snānaṃ savanatritayaṃ niśi

58.7

भूमौ च भस्मशयनं दानं भोगविवर्जितम् ।
दोषगौरवतः कालो द्रव्यगौरवमेव च ।
मर्यादा स्थापिता पूर्वमिति तीर्थान्तरं गते

bhūmau ca bhasmaśayanaṃ dānaṃ bhogavivarjitam |
doṣagauravataḥ kālo dravyagauravameva ca |
maryādā sthāpitā pūrvamiti tīrthāntaraṃ gate

58.8

तद्योषितीं तु दीर्घायो नास्ति दोषो व्यतिक्रमे ।
भगतीर्थान्तरे शुद्धो विष्णोस्तु वचनादिह

tadyoṣitīṃ tu dīrghāyo nāsti doṣo vyatikrame |
bhagatīrthāntare śuddho viṣṇostu vacanādiha

58.9

रक्ष्याश्चैवान्यसंवादैरन्यगेहाद्विचक्षणैः ।
आसां शुद्धौ विशेषेण कर्मणां फलमश्नुते

rakṣyāścaivānyasaṃvādairanyagehādvicakṣaṇaiḥ |
āsāṃ śuddhau viśeṣeṇa karmaṇāṃ phalamaśnute

58.10

नैता वाच्या न वै वध्या न क्लेश्याः शुभमिच्छता ।
विष्णुप्रसादादित्येव भगस्तीर्थान्तरं गतः ।
मासिमासि ऋतुस्तासां दुष्कृतान्यपकर्षति

naitā vācyā na vai vadhyā na kleśyāḥ śubhamicchatā |
viṣṇuprasādādityeva bhagastīrthāntaraṃ gataḥ |
māsimāsi ṛtustāsāṃ duṣkṛtānyapakarṣati

58.11

स्त्रियस्तोषकरा नॄणां स्त्रियः पुष्टिप्रदाः सदा ।
पुत्रसेतुप्रतिष्ठाश्च स्त्रियो लोके महाद्युते

striyastoṣakarā nṝṇāṃ striyaḥ puṣṭipradāḥ sadā |
putrasetupratiṣṭhāśca striyo loke mahādyute

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)