अध्याय 60: दान का सुपात्र कौन है

किमाहुर्भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम् ।
ब्राह्मणं लिङ्गिनं चैव ब्राह्मणं वाऽप्यलिङ्गिनम्

kimāhurbharataśreṣṭha pātraṃ viprāḥ sanātanam |
brāhmaṇaṃ liṅginaṃ caiva brāhmaṇaṃ vā'pyaliṅginam

स्ववृत्तिमभिपन्नाय लिङ्गिने चेतराय च ।
देयमाहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ

svavṛttimabhipannāya liṅgine cetarāya ca |
deyamāhurmahārāja ubhāvetau tapasvinau

श्रद्धया परयाऽपूतो यः प्रयच्छेद्द्विजातये ।
हव्यं कव्यं तथा दानं को दोषः स्यात्पितामह

śraddhayā parayā'pūto yaḥ prayaccheddvijātaye |
havyaṃ kavyaṃ tathā dānaṃ ko doṣaḥ syātpitāmaha

श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तोऽपि न संशयः ।
पूतो भवति सर्वत्र किमुत त्वं महाद्युते

śraddhāpūto narastāta durdānto'pi na saṃśayaḥ |
pūto bhavati sarvatra kimuta tvaṃ mahādyute

न ब्राह्मणं परिक्षेत दैवेषु सततं नरः ।
कव्यप्रदाने तु बुधाः परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदुः

na brāhmaṇaṃ parikṣeta daiveṣu satataṃ naraḥ |
kavyapradāne tu budhāḥ parīkṣyaṃ brāhmaṇaṃ viduḥ

न ब्राह्मणः साधयते हव्यं दैवात्प्रसिद्ध्यति ।
देवप्रसादादिज्यन्ते यजमानैर्न संशयः

na brāhmaṇaḥ sādhayate havyaṃ daivātprasiddhyati |
devaprasādādijyante yajamānairna saṃśayaḥ

ब्राह्मणान्भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्मवादिनः ।
मार्कण्डेयः पुरा प्राह इति लोकेषु बुद्धिमान् ।
ब्राह्मणाः पात्रभूताश्च शुद्धा नैवं पितृष्विह

brāhmaṇānbharataśreṣṭha satataṃ brahmavādinaḥ |
mārkaṇḍeyaḥ purā prāha iti lokeṣu buddhimān |
brāhmaṇāḥ pātrabhūtāśca śuddhā naivaṃ pitṛṣviha

अपर्वोऽप्यथवा विद्वान्सम्बन्धी वा यथा भवेत् ।
तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्रं भवेत्तु सः

aparvo'pyathavā vidvānsambandhī vā yathā bhavet |
tapasvī yajñaśīlo vā kathaṃ pātraṃ bhavettu saḥ

कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथैवाप्यनृशंस्यवान् ।
ह्रीमानृजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ये त्रयः

kulīnaḥ karmakṛdvaidyastathaivāpyanṛśaṃsyavān |
hrīmānṛjuḥ satyavādī pātraṃ pūrve ca ye trayaḥ

तत्रेमं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम् ।
पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि

tatremaṃ śṛṇu me pārtha caturṇāṃ tejasāṃ matam |
pṛthivyāḥ kāśyapasyāgnermārkaṇḍeyasya caiva hi

पृथिव्युवाच ।
यथा महार्णवे क्षिप्तः क्षिप्रं नेष्टुर्विनश्यति ।
तथा दुश्चरितं सर्वं त्रयीनित्ये निमज्जति

pṛthivyuvāca |
yathā mahārṇave kṣiptaḥ kṣipraṃ neṣṭurvinaśyati |
tathā duścaritaṃ sarvaṃ trayīnitye nimajjati

सर्वे च वेदाः सह षङ्भिरङ्गैः
साङ्ख्यं पुराणं च कुले च जन्म ।
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति
शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य

sarve ca vedāḥ saha ṣaṅbhiraṅgaiḥ
sāṅkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma |
naitāni sarvāṇi gatirbhavanti
śīlavyapetasya nṛpa dvijasya

अधीयानः पण्डितम्मन्यमानो
यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम् ।
ब्रह्मन्स तेन लभते ब्रह्मवध्यां
लोकास्तस्य ह्यन्तवन्तो भवन्ति

adhīyānaḥ paṇḍitammanyamāno
yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām |
brahmansa tena labhate brahmavadhyāṃ
lokāstasya hyantavanto bhavanti

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
नाभिजानामि यज्ञं तु सत्यस्यार्धमवाप्नुयात्

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
nābhijānāmi yajñaṃ tu satyasyārdhamavāpnuyāt

इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः ।
पृथिवी काश्यपोऽग्निश्च प्रकृष्टायुश्च भार्गवः

ityuktvā te jagmurāśu catvāro'mitatejasaḥ |
pṛthivī kāśyapo'gniśca prakṛṣṭāyuśca bhārgavaḥ

यदि ते ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हविः ।
दत्तं ब्राह्मणकामाय कथं तत्सुकृतं भवेत्

yadi te brāhmaṇā loke vratino bhuñjate haviḥ |
dattaṃ brāhmaṇakāmāya kathaṃ tatsukṛtaṃ bhavet

आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
भुञ्जते ब्रह्मकामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते

ādiṣṭino ye rājendra brāhmaṇā vedapāragāḥ |
bhuñjate brahmakāmāya vrataluptā bhavanti te

अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
किं निमित्तं भवेदत्र तन्मे ब्रूहि पितामह

anekāntaṃ bahudvāraṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
kiṃ nimittaṃ bhavedatra tanme brūhi pitāmaha

अहिंसा सत्यमकोध आनृशंस्यं दमस्तथा ।
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम्

ahiṃsā satyamakodha ānṛśaṃsyaṃ damastathā |
ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam

ये तु धर्मं प्रशंसन्तश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
अनाचरन्तस्तद्धर्म सङ्करेऽभिरता प्रभो

ye tu dharmaṃ praśaṃsantaścaranti pṛthivīmimām |
anācarantastaddharma saṅkare'bhiratā prabho

तेभ्यो हिरण्यं रत्नं वा गामश्वं वा ददाति यः ।
दशवर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयमास्थितः

tebhyo hiraṇyaṃ ratnaṃ vā gāmaśvaṃ vā dadāti yaḥ |
daśavarṣāṇi viṣṭhāṃ sa bhuṅkte nirayamāsthitaḥ

धनेन पुल्कसानां च तथैवान्तेवसायिनाम् ।
कृतं कर्माकृतं वाऽपि रागमोहेन जल्पताम्

dhanena pulkasānāṃ ca tathaivāntevasāyinām |
kṛtaṃ karmākṛtaṃ vā'pi rāgamohena jalpatām

वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे ।
न ददन्तीह राजेन्द्र ते लोकान्भुञ्जतेऽशुभान्

vaiśvadevaṃ ca ye mūḍhā viprāya brahmacāriṇe |
na dadantīha rājendra te lokānbhuñjate'śubhān

किं परं ब्रह्मचर्यं च किं परं धर्मलक्षणम् ।
किञ्च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह

kiṃ paraṃ brahmacaryaṃ ca kiṃ paraṃ dharmalakṣaṇam |
kiñca śreṣṭhatamaṃ śaucaṃ tanme brūhi pitāmaha

ब्रह्मचर्यं परं तात मधुमांसस्य वर्जनम् ।
मर्यादायां स्थितो धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम्

brahmacaryaṃ paraṃ tāta madhumāṃsasya varjanam |
maryādāyāṃ sthito dharmaḥ śamaḥ śaucasya lakṣaṇam

कस्मिन्काले चरेद्धर्म कस्मिन्कालेऽर्थमाचरेत् ।
कस्मिन्काले सुखी च स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह

kasminkāle careddharma kasminkāle'rthamācaret |
kasminkāle sukhī ca syāttanme brūhi pitāmaha

काल्यमर्थं निषेवेत ततो धर्ममनन्तरम् ।
पश्चात्कामं निषेवेत न च गच्छेत्प्रसङ्गिताम्

kālyamarthaṃ niṣeveta tato dharmamanantaram |
paścātkāmaṃ niṣeveta na ca gacchetprasaṅgitām

ब्राह्मणांश्चैव मन्येत गुरूंश्चाप्यभिपूजयेत् ।
सर्वभूतानुलोमश्च मृदुशीलः प्रियंवदः

brāhmaṇāṃścaiva manyeta gurūṃścāpyabhipūjayet |
sarvabhūtānulomaśca mṛduśīlaḥ priyaṃvadaḥ

अधिकारे यदनृतं यच्च राजसु पैशुनम् ।
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया

adhikāre yadanṛtaṃ yacca rājasu paiśunam |
guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā

प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न हन्याद्गां तथैव च ।
भ्रूणहत्यासमं चैतदुभयं ये निषेधते

praharenna narendreṣu na hanyādgāṃ tathaiva ca |
bhrūṇahatyāsamaṃ caitadubhayaṃ ye niṣedhate

नाग्निं परित्यजेज्जातु न च वेदान्परित्यजेत् ।
न च ब्राह्मणमाक्रोशेत्समं तद्ब्रह्महत्यया

nāgniṃ parityajejjātu na ca vedānparityajet |
na ca brāhmaṇamākrośetsamaṃ tadbrahmahatyayā

कीदृशाः साधवो विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम् ।
कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह

kīdṛśāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṃ mahāphalam |
kīdṛśānāṃ ca bhoktavyaṃ tanme brūhi pitāmaha

अक्रोधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः ।
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्

akrodhanā dharmaparāḥ satyanityā dame ratāḥ |
tādṛśāḥ sādhavo viprāstebhyo dattaṃ mahāphalam

अमानिनः सर्वसहा दृढार्था विजितेन्द्रियाः ।
सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्

amāninaḥ sarvasahā dṛḍhārthā vijitendriyāḥ |
sarvabhūtahitā maitrāstebhyo dattaṃ mahāphalam

अलुब्धाः शुचयो वैद्या ह्रीमन्तः सत्यवादिनः ।
स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्तं महाफलम्

alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ |
svakarmaniratā ye ca tebhyo dattaṃ mahāphalam

साङ्गांश्च चतुरो वेदानधीते यो द्विजर्षभः ।
षड्भ्यः प्रवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः

sāṅgāṃśca caturo vedānadhīte yo dvijarṣabhaḥ |
ṣaḍbhyaḥ pravṛttaḥ karmabhyastaṃ pātramṛṣayo viduḥ

ये त्वेवंगुणजातीयास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ।
सहस्रगुणमाप्नोति गुणार्हाय प्रदायकः

ye tvevaṃguṇajātīyāstebhyo dattaṃ mahāphalam |
sahasraguṇamāpnoti guṇārhāya pradāyakaḥ

प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः ।
तारयेत कुलं सर्वमेकोऽपीह द्विजर्षभः ।
तृप्ते तृप्ताः सर्वदेवाः पितरो मुनयोपि च

prajñāśrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ |
tārayeta kulaṃ sarvameko'pīha dvijarṣabhaḥ |
tṛpte tṛptāḥ sarvadevāḥ pitaro munayopi ca

गामश्वं वित्तमन्नं वा तद्विधे प्रतिपादयेत् ।
द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति

gāmaśvaṃ vittamannaṃ vā tadvidhe pratipādayet |
dravyāṇi cānyāni tathā pretyabhāve na śocati

तारयेत कुलं सर्वमेकोपि ह द्विजोत्तमः ।
किमङ्ग पुनरेवैते तस्मात्पात्रं समाचरेत्

tārayeta kulaṃ sarvamekopi ha dvijottamaḥ |
kimaṅga punarevaite tasmātpātraṃ samācaret

निशाम्य च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसम्मतम् ।
दूरादानाय्य सत्कृत्य सर्वतश्चापि पूजयेत्

niśāmya ca guṇopetaṃ brāhmaṇaṃ sādhusammatam |
dūrādānāyya satkṛtya sarvataścāpi pūjayet