अनुशासन पर्व

अध्याय 40: गरुड़ नारायण के वाहन और ध्वज बनते हैं

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

79 श्लोक · 40 में से 274

इस अध्याय में क्या होता है

गरुड़ नारायण के वाहन और ध्वज बनते हैं

युधिष्ठिर पूछते हैं कि भीतर अग्नि स्थापित कर जप और मानस यज्ञ करने वाले द्विजों की क्या गति है। भीष्म वैकुण्ठ और सुपर्ण का संवाद सुनाते हैं। अमृत के युद्ध में हारते देवता ब्रह्मा के साथ नारायण की स्तुति करते हैं। आकाशवाणी विजय का वचन देती है, और गरुड़ पर बैठे शार्ङ्ग, चक्र और गदाधारी दानवों को नष्ट कर अन्तर्धान हो जाते हैं। पूछने पर ब्रह्मा कहते हैं कि उन्हें यथार्थ में कोई नहीं जानता,; ऋषियों ने यही प्रश्न गरुड़ से पूछा था। गरुड़ ने कहा कि अमृत हरते समय एक अशरीरी वाणी ने वर देकर उन्हें वाहन बनने को कहा। उन्होंने स्वीकार किया और ध्वज पर रहने का वर माँगा। कश्यप ने ध्यान कर बताया कि वह गुह्य परमात्मा से संवाद था।

युधिष्ठर उवाच

40.1

आत्मन्यग्नौ समाध्नाय य एते कुरुनन्दन ।
द्विजातयो व्रतोपेता जपयज्ञपरायणाः

ātmanyagnau samādhnāya ya ete kurunandana |
dvijātayo vratopetā japayajñaparāyaṇāḥ

40.2

यजन्त्यारम्भयज्ञैश्च मानसं यज्ञमास्थिताः ।
अग्निभ्यश्च परं नास्ति येषामेषोऽव्यवस्थितः

yajantyārambhayajñaiśca mānasaṃ yajñamāsthitāḥ |
agnibhyaśca paraṃ nāsti yeṣāmeṣo'vyavasthitaḥ

40.3

तेषां गतिर्महाप्राज्ञ कीदृशी किम्पराश्च ते ।
एतदिच्छामि तत्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह

teṣāṃ gatirmahāprājña kīdṛśī kimparāśca te |
etadicchāmi tatvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha

भीष्म उवाच

40.4

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
वैकुण्ठस्य च संवादं सुपर्णस्य च भारत

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam |
vaikuṇṭhasya ca saṃvādaṃ suparṇasya ca bhārata

40.5

अमृतस्य समुत्पत्तौ देवानामसुरैः सह ।
षष्टिवर्षसहस्राणि दैवासुरमवर्तत ।

amṛtasya samutpattau devānāmasuraiḥ saha |
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi daivāsuramavartata |

40.6

तत्र देवास्तु दैतेयैर्वध्यन्ते भृशदारुणैः ।
त्रातारं नाधिगच्छन्ति वध्यमाना महासुरैः

tatra devāstu daiteyairvadhyante bhṛśadāruṇaiḥ |
trātāraṃ nādhigacchanti vadhyamānā mahāsuraiḥ

40.7

आर्तास्ते देवदेवेशं प्रपन्नाः शरणैषिणः ।
पितामहं महाप्राज्ञं वध्यमानाः सुरेतरैः

ārtāste devadeveśaṃ prapannāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ |
pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vadhyamānāḥ suretaraiḥ

40.8

ता दृष्ट्वा देवता ब्रह्मा सम्भ्रान्तेन्द्रियमानसः ।
वैकुण्ठं शरणं देवं प्रतिपेदे च तैः सह

tā dṛṣṭvā devatā brahmā sambhrāntendriyamānasaḥ |
vaikuṇṭhaṃ śaraṇaṃ devaṃ pratipede ca taiḥ saha

40.9

ततः स देवैः सहितः पद्मयोनिर्नरेश्वर ।
तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा नारायणमनामयम्

tataḥ sa devaiḥ sahitaḥ padmayonirnareśvara |
tuṣṭāva prāñjalirbhūtvā nārāyaṇamanāmayam

40.10

त्वद्रूपचिन्तनान्नाम्नां स्मरणादर्चनादपि ।
तपोयोगादिभिश्चैव श्रेयो यान्ति मनीषिणः

tvadrūpacintanānnāmnāṃ smaraṇādarcanādapi |
tapoyogādibhiścaiva śreyo yānti manīṣiṇaḥ

40.11

भक्तवत्सल पद्माक्ष परमेश्वर पापहन् ।
परमात्माऽविकाराद्य नारायण नमोंस्तु ते

bhaktavatsala padmākṣa parameśvara pāpahan |
paramātmā'vikārādya nārāyaṇa namoṃstu te

40.12

नमस्ते सर्वलोकादे सर्वात्मामितविक्रम ।
सर्वभूतभविष्येश सर्वभूतमहेश्वर

namaste sarvalokāde sarvātmāmitavikrama |
sarvabhūtabhaviṣyeśa sarvabhūtamaheśvara

40.13

देवानामपि देवस्त्वं सर्वविद्यापरायणः ।
जगद्वीजसमाहार जगतः परमो ह्यसि

devānāmapi devastvaṃ sarvavidyāparāyaṇaḥ |
jagadvījasamāhāra jagataḥ paramo hyasi

40.14

त्रायस्व देवता वीर दानवाद्यैः सुपीडिताः ।
लोकांश्च लोकपालांश्च ऋषींश्च जयतांवर

trāyasva devatā vīra dānavādyaiḥ supīḍitāḥ |
lokāṃśca lokapālāṃśca ṛṣīṃśca jayatāṃvara

40.15

वेदाः साङ्गोपनिषदः सरहस्याः ससङ्ग्रहाः ।
सोङ्काराः सवषट्काराः प्राहुस्त्वां यज्ञमुत्तमम्

vedāḥ sāṅgopaniṣadaḥ sarahasyāḥ sasaṅgrahāḥ |
soṅkārāḥ savaṣaṭkārāḥ prāhustvāṃ yajñamuttamam

40.16

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् ।
तपस्विनां तपश्चैव दैवतं देवतास्वपि

pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam |
tapasvināṃ tapaścaiva daivataṃ devatāsvapi

40.17

एवमादिपुरस्कारैर्ऋक्सामयजुषां गणैः ।
वैकुण्ठं तुष्टुवुर्देवाः सर्वे ब्रह्मर्षिभिः सह

evamādipuraskārairṛksāmayajuṣāṃ gaṇaiḥ |
vaikuṇṭhaṃ tuṣṭuvurdevāḥ sarve brahmarṣibhiḥ saha

40.18

ततोऽन्तरिक्षे वागासीन्मेघगम्भीरनिस्वना ।
जेष्यध्वं दानवान्यूयं मयैव सह सङ्गरे

tato'ntarikṣe vāgāsīnmeghagambhīranisvanā |
jeṣyadhvaṃ dānavānyūyaṃ mayaiva saha saṅgare

40.19

ततो देवगणानां च दानवानां च युध्यताम् ।
प्रादुरासीन्महातेजाः शार्ङ्गचक्रगदाधरः

tato devagaṇānāṃ ca dānavānāṃ ca yudhyatām |
prādurāsīnmahātejāḥ śārṅgacakragadādharaḥ

40.20

सुपर्णपृष्ठमास्थाय तेजसा प्रदहन्निव ।
व्यधमद्दानवान्सर्वान्बाहुद्रविणतेजसा

suparṇapṛṣṭhamāsthāya tejasā pradahanniva |
vyadhamaddānavānsarvānbāhudraviṇatejasā

40.21

तं समासाद्य समरे दैत्यदानवपुङ्गवाः ।
व्यनश्यन्त महाराज पतङ्गा इव पावकम्

taṃ samāsādya samare daityadānavapuṅgavāḥ |
vyanaśyanta mahārāja pataṅgā iva pāvakam

40.22

स विजित्यासुरान्सर्वान्दानवांश्च महामतिः ।
पश्यतामेव देवानां तत्रैवान्तरधीयत

sa vijityāsurānsarvāndānavāṃśca mahāmatiḥ |
paśyatāmeva devānāṃ tatraivāntaradhīyata

40.23

तं दृष्ट्वान्तर्हितं देवा विष्णुं देवामितद्युतिम् ।
विस्मयोत्फुल्लनयना ब्रह्माणमिदमब्रुवन्

taṃ dṛṣṭvāntarhitaṃ devā viṣṇuṃ devāmitadyutim |
vismayotphullanayanā brahmāṇamidamabruvan

40.24

भगवन्सर्वलोकेश सर्वलोकपितामह ।
इदमत्यद्भुतं वृत्तं तन्नः शंसितुमर्हसि

bhagavansarvalokeśa sarvalokapitāmaha |
idamatyadbhutaṃ vṛttaṃ tannaḥ śaṃsitumarhasi

40.25

दैवासुरेऽस्मिन्सङ्ग्रामे त्राता येन वयं विभो ।
एतद्विज्ञातुमिच्छामः कुतोसौ कश्च तत्वतः

daivāsure'sminsaṅgrāme trātā yena vayaṃ vibho |
etadvijñātumicchāmaḥ kutosau kaśca tatvataḥ

40.26

कोऽयमस्मान्परित्राय तूष्णीमेव यथागतम् ।
प्रतिप्रयातो दिव्यात्मा तं नः शंसितुमर्हसि

ko'yamasmānparitrāya tūṣṇīmeva yathāgatam |
pratiprayāto divyātmā taṃ naḥ śaṃsitumarhasi

40.27

एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्वचनं वचनार्थवित् ।
उवाच पद्मनाभस्य पूर्वरूपं प्रति प्रभो

evamuktaḥ suraiḥ sarvairvacanaṃ vacanārthavit |
uvāca padmanābhasya pūrvarūpaṃ prati prabho

ब्रह्मोवाच

40.28

न ह्येनं वेद तत्वेन भुवनं भुवनेश्वरम् ।
सङ्ख्यातुं नैव चात्मानं निर्गुणं गुणिनां वरम्

na hyenaṃ veda tatvena bhuvanaṃ bhuvaneśvaram |
saṅkhyātuṃ naiva cātmānaṃ nirguṇaṃ guṇināṃ varam

40.29

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।
सुपर्णस्य च संवादमृषीणां चापि देवताः

atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam |
suparṇasya ca saṃvādamṛṣīṇāṃ cāpi devatāḥ

40.30

पुरा ब्रह्मर्षयश्चैव सिद्दाश्च भुवनेश्वरम् ।
आश्रित्य हिमवत्पृष्ठे चक्रिरे विविधाः कथाः

purā brahmarṣayaścaiva siddāśca bhuvaneśvaram |
āśritya himavatpṛṣṭhe cakrire vividhāḥ kathāḥ

40.31

तेषां कथयतां तत्र कथान्ते पततां वरः ।
प्रादुरासीन्महातेजा वाहश्चक्रगदाभृतः

teṣāṃ kathayatāṃ tatra kathānte patatāṃ varaḥ |
prādurāsīnmahātejā vāhaścakragadābhṛtaḥ

40.32

स तानृषीन्समासाद्य विनयावनताननः ।
अवतीर्य महावीर्यस्तानृषीनभिजग्मिवान्

sa tānṛṣīnsamāsādya vinayāvanatānanaḥ |
avatīrya mahāvīryastānṛṣīnabhijagmivān

40.33

अभ्यर्चितः स ऋषिभिः स्वागतेन महाबलः ।
उपाविशत तेजस्वी भूमौ वेगवतां वरः

abhyarcitaḥ sa ṛṣibhiḥ svāgatena mahābalaḥ |
upāviśata tejasvī bhūmau vegavatāṃ varaḥ

40.34

तमासीनं महात्मानं वैनतेयं महाद्युतिम् ।
ऋषयः परिपप्रच्छुर्महात्मानस्तपस्विनः

tamāsīnaṃ mahātmānaṃ vainateyaṃ mahādyutim |
ṛṣayaḥ paripapracchurmahātmānastapasvinaḥ

40.35

कौतूहलं वैनतेय परं नो हृदि वर्तते ।
तस्य नान्योस्ति वक्तेह त्वामृते पन्नगाशन

kautūhalaṃ vainateya paraṃ no hṛdi vartate |
tasya nānyosti vakteha tvāmṛte pannagāśana

40.36

तदाख्यातमिहेच्छामो भवता प्रश्नमुत्तमम् ।
एवमुक्तः प्रत्युवाच प्राञ्जलिर्विनतासुतः

tadākhyātamihecchāmo bhavatā praśnamuttamam |
evamuktaḥ pratyuvāca prāñjalirvinatāsutaḥ

40.37

धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मां ब्रह्मर्षिसत्तमाः ।
प्रष्टव्यं प्रष्टुमिच्छन्ति प्रीतिमन्तोऽनसूयकाः

dhanyosmyanugṛhītosmi yanmāṃ brahmarṣisattamāḥ |
praṣṭavyaṃ praṣṭumicchanti prītimanto'nasūyakāḥ

40.38

किं मया ब्रूत वक्तव्यं कार्यं च वदतां वराः ।
यूयं हि मां यथायुक्तं सर्वं वै प्रष्टुमर्हथ

kiṃ mayā brūta vaktavyaṃ kāryaṃ ca vadatāṃ varāḥ |
yūyaṃ hi māṃ yathāyuktaṃ sarvaṃ vai praṣṭumarhatha

40.39

नमस्कृत्वा ह्यनन्ताय ततस्त ऋषिसत्तमाः ।
प्रष्टुं प्रचक्रमुस्तत्र वैनतेयं महाबलम्

namaskṛtvā hyanantāya tatasta ṛṣisattamāḥ |
praṣṭuṃ pracakramustatra vainateyaṃ mahābalam

40.40

देवदेवं महात्मानं नारायणमनामयम् ।
भवानुपास्ते वरदं कुतोऽसौ कश्च तत्वतः

devadevaṃ mahātmānaṃ nārāyaṇamanāmayam |
bhavānupāste varadaṃ kuto'sau kaśca tatvataḥ

40.41

प्रकृतिर्विकृतिर्वाऽस्य कीदृशी क्वनु संस्थितिः ।
एतद्भवन्तं पृच्छामो देवोऽयं क्व कृतालयः

prakṛtirvikṛtirvā'sya kīdṛśī kvanu saṃsthitiḥ |
etadbhavantaṃ pṛcchāmo devo'yaṃ kva kṛtālayaḥ

40.42

एथ भक्तप्रियो देवः प्रियभक्तस्तथैव च ।
त्वं प्रियश्चास्य भक्तश्च नान्यः काश्यप विद्यते

etha bhaktapriyo devaḥ priyabhaktastathaiva ca |
tvaṃ priyaścāsya bhaktaśca nānyaḥ kāśyapa vidyate

40.43

मुष्णन्निव मनश्चक्षूंष्यविभाव्यतनुर्विभुः ।
अनादिमध्यनिधनो न विद्मैनं कुतो ह्यसौ

muṣṇanniva manaścakṣūṃṣyavibhāvyatanurvibhuḥ |
anādimadhyanidhano na vidmainaṃ kuto hyasau

40.44

वेदेष्वपि च विश्वात्मा गीयते न च विद्महे ।
तत्वतस्तत्वभूतात्मा विभुर्नित्यः सनातनः

vedeṣvapi ca viśvātmā gīyate na ca vidmahe |
tatvatastatvabhūtātmā vibhurnityaḥ sanātanaḥ

40.45

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
गुणाश्चैषां यथासङ्ख्यं भावाभावौ तथैव च

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
guṇāścaiṣāṃ yathāsaṅkhyaṃ bhāvābhāvau tathaiva ca

40.46

तमः सत्वं रजश्चैव भावाश्चैव तदात्मकाः ।
मनो बुद्धिश्च तेजश्च बुद्धिगम्यानि तत्वतः ।
जायन्ते तात तस्माद्धि तिष्ठते तेष्वसौ विभुः

tamaḥ satvaṃ rajaścaiva bhāvāścaiva tadātmakāḥ |
mano buddhiśca tejaśca buddhigamyāni tatvataḥ |
jāyante tāta tasmāddhi tiṣṭhate teṣvasau vibhuḥ

40.47

सञ्चिन्त्य बहुधा बुद्ध्या नाध्यवस्यामहे परम् ।
तस्य देवस्य तत्वेन तन्नः शंस यथातथम्

sañcintya bahudhā buddhyā nādhyavasyāmahe param |
tasya devasya tatvena tannaḥ śaṃsa yathātatham

40.48

एतमेव परं प्रश्नं कौतूहलसमन्विताः ।
एवं भवन्तं पृच्छामस्तन्नः शंसितुमर्हसि

etameva paraṃ praśnaṃ kautūhalasamanvitāḥ |
evaṃ bhavantaṃ pṛcchāmastannaḥ śaṃsitumarhasi

सुपर्ण उवाच

40.49

स्थूलतो यस्तु भगवांस्तेनैव स्वेन हेतुना ।
त्रैलोक्यस्य तु रक्षार्थं दृश्यते रूपमास्थितः

sthūlato yastu bhagavāṃstenaiva svena hetunā |
trailokyasya tu rakṣārthaṃ dṛśyate rūpamāsthitaḥ

40.50

मया तु महदाश्चर्यं पुरा दृष्टं सनातने ।
देवे श्रीवत्सनिलये तच्छृणुध्वमशेषतः

mayā tu mahadāścaryaṃ purā dṛṣṭaṃ sanātane |
deve śrīvatsanilaye tacchṛṇudhvamaśeṣataḥ

40.51

न स्म शक्यो मया वेत्तुं न भवद्भिः कथञ्चन ।
यथा मां प्राह भगवांस्तथा तच्छ्रुयतां मम

na sma śakyo mayā vettuṃ na bhavadbhiḥ kathañcana |
yathā māṃ prāha bhagavāṃstathā tacchruyatāṃ mama

40.52

मयाऽमृतं देवतानां मिषतामृषिसत्तमाः ।
हृतं विपाट्य तं यन्त्रं विद्राव्यामृतरक्षिणः

mayā'mṛtaṃ devatānāṃ miṣatāmṛṣisattamāḥ |
hṛtaṃ vipāṭya taṃ yantraṃ vidrāvyāmṛtarakṣiṇaḥ

40.53

देवता विमुखीकृत्य सेन्द्राः समरुतो मृधे ।
उन्मथ्याशु गिरींश्चैव विक्षोभ्य च महोदधिं

devatā vimukhīkṛtya sendrāḥ samaruto mṛdhe |
unmathyāśu girīṃścaiva vikṣobhya ca mahodadhiṃ

40.54

तं दृष्ट्वा मम विक्रान्तं वागुवाचाशरीरिणी ।
प्रीतोस्मि ते वैनतेय कर्मणाऽनेन सुव्रत ।
अवृथा तेऽस्तु मद्वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते

taṃ dṛṣṭvā mama vikrāntaṃ vāguvācāśarīriṇī |
prītosmi te vainateya karmaṇā'nena suvrata |
avṛthā te'stu madvākyaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te

40.55

तामेवंवादिनीं वाचमहं प्रत्युक्तवांस्तदा ।
ज्ञातुमिच्छामि कस्त्वं हि ततो मे दास्यसे वरम् ।
प्रकृतिर्विकृतिर्वा त्वं देवो वा दानवोपि वा

tāmevaṃvādinīṃ vācamahaṃ pratyuktavāṃstadā |
jñātumicchāmi kastvaṃ hi tato me dāsyase varam |
prakṛtirvikṛtirvā tvaṃ devo vā dānavopi vā

40.56

ततो जलदगम्भीरं प्रहस्य वदतांवरः ।
उंवाच वरदः प्रीतः काले त्वं माऽभिवेत्स्यसि

tato jaladagambhīraṃ prahasya vadatāṃvaraḥ |
uṃvāca varadaḥ prītaḥ kāle tvaṃ mā'bhivetsyasi

40.57

वाहनं भव मे साधो वरं दद्मि तवोत्तमम् ।
न ते वीर्येण सदृशः कश्चिल्लोके भविष्यति

vāhanaṃ bhava me sādho varaṃ dadmi tavottamam |
na te vīryeṇa sadṛśaḥ kaścilloke bhaviṣyati

40.58

पतङ्ग पततांश्रेष्ठ न देवो नापि दानवः ।
मत्सखित्वमनुप्राप्तो दुर्धर्षश्च भविष्यसि

pataṅga patatāṃśreṣṭha na devo nāpi dānavaḥ |
matsakhitvamanuprāpto durdharṣaśca bhaviṣyasi

40.59

तमब्रवं देवदेवं मामेवंवादिनं परम् ।
प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम्

tamabravaṃ devadevaṃ māmevaṃvādinaṃ param |
prayataḥ prāñjalirbhūtvā praṇamya śirasā vibhum

40.60

एवमेतन्महाबाहो सर्वमेतद्भविष्यति ।
वाहनं ते भविष्यामि यथा वदति मां भवान्

evametanmahābāho sarvametadbhaviṣyati |
vāhanaṃ te bhaviṣyāmi yathā vadati māṃ bhavān

40.61

मम चापि महाबुद्धे निश्चयं श्रूयतामिति ।
ध्वजस्तेऽहं भविष्यामि रथस्थस्य न संशयः

mama cāpi mahābuddhe niścayaṃ śrūyatāmiti |
dhvajaste'haṃ bhaviṣyāmi rathasthasya na saṃśayaḥ

40.62

तथास्त्विति स मामुक्त्वा भूयः प्राह महामनाः ।
न ते गतिविघातोऽद्य भविष्यत्यमृतं विना

tathāstviti sa māmuktvā bhūyaḥ prāha mahāmanāḥ |
na te gativighāto'dya bhaviṣyatyamṛtaṃ vinā

40.63

एवं कृत्वा तु समयं देवदेवः सनातनः ।
मामुक्त्वा साधयस्वेति यथाऽभिप्रायतो गतः

evaṃ kṛtvā tu samayaṃ devadevaḥ sanātanaḥ |
māmuktvā sādhayasveti yathā'bhiprāyato gataḥ

40.64

ततोऽहं कृतसंवादो येन केनापि सत्तमाः ।
कौतूहलसमाविष्टः पितरं कश्यपं गतः

tato'haṃ kṛtasaṃvādo yena kenāpi sattamāḥ |
kautūhalasamāviṣṭaḥ pitaraṃ kaśyapaṃ gataḥ

40.65

सोहं पितरमासाद्य प्रणिपत्याभिवाद्य च ।
सर्वमेतद्यथातथ्यमुक्तवान्पितुरन्तिके

sohaṃ pitaramāsādya praṇipatyābhivādya ca |
sarvametadyathātathyamuktavānpiturantike

40.66

श्रुत्वा तु भगवान्मह्यं ध्यानमेवान्वपद्यत ।
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मामाह वदतां वरः

śrutvā tu bhagavānmahyaṃ dhyānamevānvapadyata |
sa muhūrtamiva dhyātvā māmāha vadatāṃ varaḥ

40.67

धन्योस्यनुगृहीतश्च यत्त्वं तेन महात्मना ।
संवादं कृतवांस्तात गुह्येन परमात्मना

dhanyosyanugṛhītaśca yattvaṃ tena mahātmanā |
saṃvādaṃ kṛtavāṃstāta guhyena paramātmanā

40.68

स्थूलदृश्यः स भगवांस्तेन तेनैव हेतुना ।
दृश्यतेऽव्यक्तरूपस्थः प्रधानप्रभवाप्ययः

sthūladṛśyaḥ sa bhagavāṃstena tenaiva hetunā |
dṛśyate'vyaktarūpasthaḥ pradhānaprabhavāpyayaḥ

40.69

मया हि स महातेजा नान्ययोगसमाधिना ।
तपसोग्रेण तेजस्वी तोषितस्तपसांनिधिः

mayā hi sa mahātejā nānyayogasamādhinā |
tapasogreṇa tejasvī toṣitastapasāṃnidhiḥ

40.70

ततो मे दर्शयामास तोषयन्निव पुत्रक ।
श्वेतपीतारुणनिभः कद्रूकपिलपिङ्गलः

tato me darśayāmāsa toṣayanniva putraka |
śvetapītāruṇanibhaḥ kadrūkapilapiṅgalaḥ

40.71

रक्तनीलासितनिभः सहस्रोदरपाणिमान् ।
द्विसाहस्रमहावक्त्र एकाक्षः शतलोचनः

raktanīlāsitanibhaḥ sahasrodarapāṇimān |
dvisāhasramahāvaktra ekākṣaḥ śatalocanaḥ

40.72

अनिष्पन्दा निराहाराः समानाः सूर्यतेजसा ।
तमुपासन्ति परमं गुह्यमक्षरमव्ययम्

aniṣpandā nirāhārāḥ samānāḥ sūryatejasā |
tamupāsanti paramaṃ guhyamakṣaramavyayam

40.73

समासाद्य तु तं विश्वमहं मूर्ध्ना प्रणम्य च ।
ऋग्यजुःसामभिः स्तुत्वा शरण्यं शरणं गतः

samāsādya tu taṃ viśvamahaṃ mūrdhnā praṇamya ca |
ṛgyajuḥsāmabhiḥ stutvā śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gataḥ

40.74

महामेघौघधीरेण स्वरेण जयतांवरः ।
आभाष्य पुत्रपुत्रेति इदमाह धृतं वचः

mahāmeghaughadhīreṇa svareṇa jayatāṃvaraḥ |
ābhāṣya putraputreti idamāha dhṛtaṃ vacaḥ

40.75

त्वयाऽभ्युदयकामेन तपश्चीर्णं महामुने ।
अमुक्तस्त्वं समासङ्गैरविमुक्तोऽद्य पश्यसि

tvayā'bhyudayakāmena tapaścīrṇaṃ mahāmune |
amuktastvaṃ samāsaṅgairavimukto'dya paśyasi

40.76

यदा सङ्गैर्विमुक्तश्च गतमोहो गतस्पृहः ।
भविष्यसि सदा ब्रह्म मामनुध्यास्यसे द्विज

yadā saṅgairvimuktaśca gatamoho gataspṛhaḥ |
bhaviṣyasi sadā brahma māmanudhyāsyase dvija

40.77

ऐकान्तिकीं मतिं कृत्वा मद्भक्तो मत्परायणः ।
ज्ञास्यसे मां ततो ब्रह्मन्वीतमोहश्च तत्वतः

aikāntikīṃ matiṃ kṛtvā madbhakto matparāyaṇaḥ |
jñāsyase māṃ tato brahmanvītamohaśca tatvataḥ

40.78

तेन त्वं कृतसंवादः स्वतः सर्वहितैषिणा ।
विश्वरूपेण देवेन पुरुषेण महात्मना ।
तमेवाराधय क्षिप्रं तमाराध्य न सीदसि

tena tvaṃ kṛtasaṃvādaḥ svataḥ sarvahitaiṣiṇā |
viśvarūpeṇa devena puruṣeṇa mahātmanā |
tamevārādhaya kṣipraṃ tamārādhya na sīdasi

40.79

सोहमेवं भगवता पित्रा ब्रह्मर्षिसत्तमाः ।
अनुनीतो यथान्यायं स्वमेव भवनं गतः

sohamevaṃ bhagavatā pitrā brahmarṣisattamāḥ |
anunīto yathānyāyaṃ svameva bhavanaṃ gataḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)