अध्याय 41: गरुड़ अग्नि और अन्धकार में नारायण के पीछे

सोऽहमामन्त्र्य पितरं तद्भावगतमानसः ।
स्वमेवालयमासाद्य तमेवार्थमचिन्तयम्

so'hamāmantrya pitaraṃ tadbhāvagatamānasaḥ |
svamevālayamāsādya tamevārthamacintayam

तद्भावगतभावात्मा तद्भूतगतमानसः ।
गोविन्दं चिन्तयन्नासे शाश्वतं परमव्ययम्

tadbhāvagatabhāvātmā tadbhūtagatamānasaḥ |
govindaṃ cintayannāse śāśvataṃ paramavyayam

धृतं बभूव हृदयं नारायणदिदृक्षया ।
सोहं वेगं समास्थाय मनोमारुतवेगवान् ।
रम्यां विशालां बदरीं गतो नारायणाश्रमम्

dhṛtaṃ babhūva hṛdayaṃ nārāyaṇadidṛkṣayā |
sohaṃ vegaṃ samāsthāya manomārutavegavān |
ramyāṃ viśālāṃ badarīṃ gato nārāyaṇāśramam

ततस्तत्र हरिं जगतः प्रभवं विभुम् ।
गोविन्दं पुण्डरीकाक्षं प्रणतः शिरसा हरिम् ।
ऋग्यजुस्सामभिश्चैनं तुष्टाव परया मुदा

tatastatra hariṃ jagataḥ prabhavaṃ vibhum |
govindaṃ puṇḍarīkākṣaṃ praṇataḥ śirasā harim |
ṛgyajussāmabhiścainaṃ tuṣṭāva parayā mudā

अथापश्यं सुविपुलमश्वत्थं देवसंश्रयम्

athāpaśyaṃ suvipulamaśvatthaṃ devasaṃśrayam

चतुर्द्विगुणपीनांसः शङ्कचक्रगदाधरः ।
प्रादुर्बभूव पुरुषः पीतवासाः सनातनः ।
मध्याह्नार्कप्रतीकाशस्तेजसा भासयन्दिशः

caturdviguṇapīnāṃsaḥ śaṅkacakragadādharaḥ |
prādurbabhūva puruṣaḥ pītavāsāḥ sanātanaḥ |
madhyāhnārkapratīkāśastejasā bhāsayandiśaḥ

संस्तुतः संविदं कृत्वा व्रजेति श्रेयसे रतः ।
प्रागुदीचीं दिशं देवः प्रतस्थे पुरुषोत्तमः ।
दिशश्च विदिशश्चैव भासयन्स्वेन तेजसा

saṃstutaḥ saṃvidaṃ kṛtvā vrajeti śreyase rataḥ |
prāgudīcīṃ diśaṃ devaḥ pratasthe puruṣottamaḥ |
diśaśca vidiśaścaiva bhāsayansvena tejasā

तमहं पुरुषं दिव्यं व्रजन्तममितौजसम् ।
अनुवव्राज वेगेन शनैर्गच्छन्तमव्ययम्

tamahaṃ puruṣaṃ divyaṃ vrajantamamitaujasam |
anuvavrāja vegena śanairgacchantamavyayam

योजनानां सहस्राणि षष्टिमष्टौ तथा शतम् ।
तथा शतसहस्रं च शतं द्विगुणमेव च

yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṣṭimaṣṭau tathā śatam |
tathā śatasahasraṃ ca śataṃ dviguṇameva ca

स गत्वा दीर्गमध्वानमपश्यमहमद्भुतम् ।
महान्तं पावकं दीप्तमर्चिष्मन्तमनिन्धनम्

sa gatvā dīrgamadhvānamapaśyamahamadbhutam |
mahāntaṃ pāvakaṃ dīptamarciṣmantamanindhanam

शतयोजनविस्तीर्णं तस्माद्द्विगुणमायतम् ।
विवेश स महायोगी पावकं पावकद्युतिः

śatayojanavistīrṇaṃ tasmāddviguṇamāyatam |
viveśa sa mahāyogī pāvakaṃ pāvakadyutiḥ

तत्र शंभुस्तपस्तेपे महादेवः सहोमया ।
स तेन संविदं कृत्वा पावकं समतिक्रमत्

tatra śaṃbhustapastepe mahādevaḥ sahomayā |
sa tena saṃvidaṃ kṛtvā pāvakaṃ samatikramat

श्रमाभिभूतेन मया कथञ्चिदनुगम्यते

śramābhibhūtena mayā kathañcidanugamyate

गत्वा स दीर्घमध्वानं भास्करेणावभासितम् ।
अभास्करममर्यादं विवेश सुमहत्तमः

gatvā sa dīrghamadhvānaṃ bhāskareṇāvabhāsitam |
abhāskaramamaryādaṃ viveśa sumahattamaḥ

अथ दृष्टिः प्रतिहता मम तत्र बभूव ह ।
यथास्वभावं भूतात्मा विवेश स महाद्युतिः

atha dṛṣṭiḥ pratihatā mama tatra babhūva ha |
yathāsvabhāvaṃ bhūtātmā viveśa sa mahādyutiḥ

ततोऽहमभवं मूढो जडान्धबधिरोपमः ।
दिशश्च विदिशश्चैव न विजज्ञे तमोवृतः

tato'hamabhavaṃ mūḍho jaḍāndhabadhiropamaḥ |
diśaśca vidiśaścaiva na vijajñe tamovṛtaḥ

अविजानन्नहं किञ्चित्तस्मिंस्तमसि संवृते ।
ससंभ्रान्तेन मनसा व्यथां परमिकां गतः

avijānannahaṃ kiñcittasmiṃstamasi saṃvṛte |
sasaṃbhrāntena manasā vyathāṃ paramikāṃ gataḥ

सोऽहं प्रपन्नः शरणं देवदेवं सनातनम् ।
प्राञ्चलिर्मनसा भूत्वा वाक्यमेतत्तदोक्तवान्

so'haṃ prapannaḥ śaraṇaṃ devadevaṃ sanātanam |
prāñcalirmanasā bhūtvā vākyametattadoktavān

भगवन्भूतभव्येश भवद्भूतकृदव्यय ।
शरणं सम्प्रपन्नं मां त्रातुमर्हस्यरिंदम

bhagavanbhūtabhavyeśa bhavadbhūtakṛdavyaya |
śaraṇaṃ samprapannaṃ māṃ trātumarhasyariṃdama

अहं तु तत्त्वजिज्ञासुः कोसि कस्यासि कुत्र वा ।
सम्प्राप्तः पदवीं देव स मां संत्रातुमर्हसि

ahaṃ tu tattvajijñāsuḥ kosi kasyāsi kutra vā |
samprāptaḥ padavīṃ deva sa māṃ saṃtrātumarhasi

आविर्भूतः पुराणात्मा मामेहीति सनातनः ।
ततोपरान्ततो देवो विश्वस्य गतिरात्मवान् ।
मोहयामास मां तत्र दुर्विभाव्यवपुर्विभुः

āvirbhūtaḥ purāṇātmā māmehīti sanātanaḥ |
tatoparāntato devo viśvasya gatirātmavān |
mohayāmāsa māṃ tatra durvibhāvyavapurvibhuḥ

स्वभावमात्मनस्तत्र दर्शयन्स्वयमात्मना ।
श्रमं मे जनयामास भयं चाभयदः प्रभुः

svabhāvamātmanastatra darśayansvayamātmanā |
śramaṃ me janayāmāsa bhayaṃ cābhayadaḥ prabhuḥ

खिन्न इत्येव मां मत्वा भगवानव्ययोऽच्युतः ।
शब्देनाश्वासयामास जगाहे च तमो महत्

khinna ityeva māṃ matvā bhagavānavyayo'cyutaḥ |
śabdenāśvāsayāmāsa jagāhe ca tamo mahat

अहं तमेवानुगतः श्रमालसपदश्चरन् ।
मनसा देवदेवेशं ध्यातुं समुपचक्रमे

ahaṃ tamevānugataḥ śramālasapadaścaran |
manasā devadeveśaṃ dhyātuṃ samupacakrame

तथागतं तु मां ज्ञात्वा भगवानमितद्युतिः ।
तमः प्रणाशयामास ममानुग्रहकाङ्क्षया

tathāgataṃ tu māṃ jñātvā bhagavānamitadyutiḥ |
tamaḥ praṇāśayāmāsa mamānugrahakāṅkṣayā

ततः प्रनष्टे तमसि तमहं दीप्ततेजसम् ।
अपश्यं तेजसा व्याप्तं मध्याह्न इव भास्करम्

tataḥ pranaṣṭe tamasi tamahaṃ dīptatejasam |
apaśyaṃ tejasā vyāptaṃ madhyāhna iva bhāskaram

स्वयंप्रभांश्च पुरुषान्स्त्रियश्च परमाद्भुताः ।
अपश्यमहमव्यग्रस्तस्मिन्देशे सहस्रशः

svayaṃprabhāṃśca puruṣānstriyaśca paramādbhutāḥ |
apaśyamahamavyagrastasmindeśe sahasraśaḥ

न तत्र द्योतते सूर्यो नक्षत्राणि तथैव च ।
न तत्र चन्द्रमा भाति न वायुर्वाति पांसुलः

na tatra dyotate sūryo nakṣatrāṇi tathaiva ca |
na tatra candramā bhāti na vāyurvāti pāṃsulaḥ

तत्र तूर्याण्यनेकानि गीतानि मधुराणि च ।
अदृश्यानि मनोज्ञानि श्रूयन्ते सर्वतोदिशम्

tatra tūryāṇyanekāni gītāni madhurāṇi ca |
adṛśyāni manojñāni śrūyante sarvatodiśam

स्रवन्ति वैडूर्यलताः पद्मोत्पलझषाकुलाः ।
मुक्तासिकतवप्राश्च सरितो निर्मलोदकाः

sravanti vaiḍūryalatāḥ padmotpalajhaṣākulāḥ |
muktāsikatavaprāśca sarito nirmalodakāḥ

अगतिस्तत्र देवानामसुराणां तथैव च ।
गन्धर्वनागयक्षाणां राक्षसानां तथैव च

agatistatra devānāmasurāṇāṃ tathaiva ca |
gandharvanāgayakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathaiva ca

स्वयंप्रभास्तत्र नरा दृश्यन्तेऽद्भुतदर्शनाः ।
येषां न देवतास्तुल्याः प्रभाभिर्भावितात्मनाम्

svayaṃprabhāstatra narā dṛśyante'dbhutadarśanāḥ |
yeṣāṃ na devatāstulyāḥ prabhābhirbhāvitātmanām

स च तानप्यतिक्रम्य दैवतैरपि पूजितः ।
विवेश ज्वलनं दीप्तमनिन्धनमनौपमम्

sa ca tānapyatikramya daivatairapi pūjitaḥ |
viveśa jvalanaṃ dīptamanindhanamanaupamam

ज्वालाभिर्मां प्रविष्टं च ज्वलन्तं सर्वतोदिशम् ।
दैत्यदानवरक्षोभिर्दैवतैश्चापि दुस्सहम्

jvālābhirmāṃ praviṣṭaṃ ca jvalantaṃ sarvatodiśam |
daityadānavarakṣobhirdaivataiścāpi dussaham

ज्वालामालिनमासाद्य तमग्निमहमव्ययम् ।
अविषह्यतमं मत्वा मनसेदमचिन्तयम्

jvālāmālinamāsādya tamagnimahamavyayam |
aviṣahyatamaṃ matvā manasedamacintayam

मया हि समरेष्वग्निरनेकेषु महाद्युतिः ।
प्रविष्टश्चापविद्धश्च न च मां दग्धवान्क्वचित्

mayā hi samareṣvagniranekeṣu mahādyutiḥ |
praviṣṭaścāpaviddhaśca na ca māṃ dagdhavānkvacit

अयं च दुस्सहः शश्वत्तेजसाऽतिहुताशनः ।
अत्यादित्यप्रकाशार्चिरनलो दीप्यते महान्

ayaṃ ca dussahaḥ śaśvattejasā'tihutāśanaḥ |
atyādityaprakāśārciranalo dīpyate mahān

स तथा दह्यमानोपि तेजसा दीप्तवर्चसा ।
प्रपन्नः शरणं देवं शङ्कचक्रगदाधरम्

sa tathā dahyamānopi tejasā dīptavarcasā |
prapannaḥ śaraṇaṃ devaṃ śaṅkacakragadādharam

भक्तश्चानुगतश्चेति त्रातुमर्हसि मां विभो ।
यथा मां न दहेदग्निः सद्यो देव तथा कुरु

bhaktaścānugataśceti trātumarhasi māṃ vibho |
yathā māṃ na dahedagniḥ sadyo deva tathā kuru

एवं विलपमानस्य ज्ञात्वा मे वचनं प्रभुः ।
मा भैरिति वचः प्राह मेघगम्बीरनिस्वनः

evaṃ vilapamānasya jñātvā me vacanaṃ prabhuḥ |
mā bhairiti vacaḥ prāha meghagambīranisvanaḥ

स मामाश्वास्य वचनं प्राहेदं भगवान्विभुः ।
मम त्वं विदितः सौम्य यथावत्तत्वदर्शने

sa māmāśvāsya vacanaṃ prāhedaṃ bhagavānvibhuḥ |
mama tvaṃ viditaḥ saumya yathāvattatvadarśane

ज्ञापितश्चापि यत्पित्रा तच्चापि विदितं महत् ।
वैनतेय ममाप्येवमहं वेद्यः कथञ्चन

jñāpitaścāpi yatpitrā taccāpi viditaṃ mahat |
vainateya mamāpyevamahaṃ vedyaḥ kathañcana

महदेतत्स्वरूपं मे न ते वेद्यं कथञ्चन ।
मां हि विन्दन्ति विद्वांसो ये ज्ञाने परिनिष्ठिताः ॥
निर्ममा निरहङ्कारा निराशीर्बन्धनायुताः

mahadetatsvarūpaṃ me na te vedyaṃ kathañcana |
māṃ hi vindanti vidvāṃso ye jñāne pariniṣṭhitāḥ ||
nirmamā nirahaṅkārā nirāśīrbandhanāyutāḥ

भवांस्तु सततं भक्तो मन्मनाः पक्षिसत्तम ।
स्थूलंमां वेत्स्यसे तस्माज्जगतः कारणेस्थितम्

bhavāṃstu satataṃ bhakto manmanāḥ pakṣisattama |
sthūlaṃmāṃ vetsyase tasmājjagataḥ kāraṇesthitam