अनुशासन पर्व

अध्याय 27: ब्रह्मा गरुड़ को अग्नि पार करना बताते हैं

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि सप्तविंशोऽध्यायः ॥

14 श्लोक · 27 में से 274

इस अध्याय में क्या होता है

ब्रह्मा गरुड़ को अग्नि पार करना बताते हैं

जुलाहों को मारकर गरुड़ एक पर्वत शिखर पर बैठकर हाथी और कछुए को खाते हैं और अनुपम बल पाते हैं। वे इन्द्र के लोक में जाते हैं, जहाँ इन्द्र की आज्ञा से अग्नि रात-दिन अमृत के चारों ओर धधकती है। जल और रक्षकों से उन्हें भय नहीं, पर अग्नि को देखकर और स्वयं को पक्षी जानकर वे डर जाते हैं। वे हाथ जोड़कर ब्रह्मा से कहते हैं कि निर्दोष माता को छुड़ाने के लिए कद्रू के पास अमृत ले जाना है, पर ज्वाला पार करने का उपाय नहीं सूझता। ब्रह्मा मुस्कुराकर कहते हैं कि दूध और घी से अग्नि शान्त होती है, प्राणियों के भीतर की अग्नि भी। उसमें मक्खन या दूध डाल दो, फिर वह तुम्हें नहीं जलाएगी।

भीष्म उवाच

27.1

हत्वा तं पक्षिशार्दूलः कुविन्दानां जनं व्रती ।
उपोपविश्य शैलाग्रे भक्षयामास तावुभौ ।
वारणं कच्छर्प चैव संहृष्टः स पतत्रिराट्

hatvā taṃ pakṣiśārdūlaḥ kuvindānāṃ janaṃ vratī |
upopaviśya śailāgre bhakṣayāmāsa tāvubhau |
vāraṇaṃ kaccharpa caiva saṃhṛṣṭaḥ sa patatrirāṭ

27.2

तयोः स रुधिरं पीत्वा मेदसी च परन्तप ।
संहृष्टः यततांश्रेष्ठो लब्ध्वा बलमनुत्तमम् ।
जंगाम देवराजस्य भवनं पन्नगाशनः

tayoḥ sa rudhiraṃ pītvā medasī ca parantapa |
saṃhṛṣṭaḥ yatatāṃśreṣṭho labdhvā balamanuttamam |
jaṃgāma devarājasya bhavanaṃ pannagāśanaḥ

27.3

तं प्रणम्य महात्मानं पावकं विस्फुलिङ्गिनम् ।
रात्रिदिवं प्रज्वलितं रक्षार्थममृतस्य ह

taṃ praṇamya mahātmānaṃ pāvakaṃ visphuliṅginam |
rātridivaṃ prajvalitaṃ rakṣārthamamṛtasya ha

27.4

तं दृष्ट्वा विहगेन्द्रस्य भयं तीव्रमुपाविशत् ।
नतु तोयान्न रक्षिभ्यो भयमस्योपपद्यते

taṃ dṛṣṭvā vihagendrasya bhayaṃ tīvramupāviśat |
natu toyānna rakṣibhyo bhayamasyopapadyate

27.5

पक्षित्वमात्मनो दृष्ट्वा ज्वलन्तं च हुताशनम् ।
पितामहमथो गत्वा ददर्श भुजगाशनः

pakṣitvamātmano dṛṣṭvā jvalantaṃ ca hutāśanam |
pitāmahamatho gatvā dadarśa bhujagāśanaḥ

27.6

तं प्रणम्य महात्मानं गरुडः प्रयताञ्जलिः ।
प्रोवाच तदसन्दिग्धं वचनं पन्नगेश्वरः

taṃ praṇamya mahātmānaṃ garuḍaḥ prayatāñjaliḥ |
provāca tadasandigdhaṃ vacanaṃ pannageśvaraḥ

27.7

उद्यतं गुरुकृत्ये मां भगवन्धर्मनिश्चितम् ।
विमोक्षणार्थं मातुर्हि दासभावादनिन्दितम्

udyataṃ gurukṛtye māṃ bhagavandharmaniścitam |
vimokṣaṇārthaṃ māturhi dāsabhāvādaninditam

27.8

कद्रूसकाशममृतं मयाहर्तव्यमीश्वर ।
तदा मे जननी देव दासभावात्प्रमोक्ष्यते

kadrūsakāśamamṛtaṃ mayāhartavyamīśvara |
tadā me jananī deva dāsabhāvātpramokṣyate

27.9

तत्रामृतं प्रज्वलितो नित्यमीश्वर रक्षति ।
हिरण्यरेता भगवान्पाकशासनशासनात्

tatrāmṛtaṃ prajvalito nityamīśvara rakṣati |
hiraṇyaretā bhagavānpākaśāsanaśāsanāt

27.10

तत्र मे देवदेवेश भयं तीव्रमथाविशत् ।
ज्वलन्तं पावकं दृष्ट्वा पक्षित्वं चात्मनः प्रभो

tatra me devadeveśa bhayaṃ tīvramathāviśat |
jvalantaṃ pāvakaṃ dṛṣṭvā pakṣitvaṃ cātmanaḥ prabho

27.11

समतिक्रमितुं शक्यः कथं स्यात्पावको मया ।
तस्याभ्युपायं वरद वक्तुमीशोऽसि मे प्रभो

samatikramituṃ śakyaḥ kathaṃ syātpāvako mayā |
tasyābhyupāyaṃ varada vaktumīśo'si me prabho

27.12

तमब्रवीन्महाभाग तप्यमानं विहङ्गमम् ।
अग्नेः संशमनोपायमुत्सयन्त पुनःपुनः

tamabravīnmahābhāga tapyamānaṃ vihaṅgamam |
agneḥ saṃśamanopāyamutsayanta punaḥpunaḥ

27.13

पयसा शाम्यते वत्स सर्पिषा च हुताशनः ।
शरीरस्थोपि भूतानां किं पुनः प्रज्वलन्भुवि

payasā śāmyate vatsa sarpiṣā ca hutāśanaḥ |
śarīrasthopi bhūtānāṃ kiṃ punaḥ prajvalanbhuvi

27.14

नवनीतं पयो वाऽपि पावके त्वं समादधेः ।
ततो गच्छ यथाकामं न त्वा धक्ष्यति पावकः

navanītaṃ payo vā'pi pāvake tvaṃ samādadheḥ |
tato gaccha yathākāmaṃ na tvā dhakṣyati pāvakaḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)