अध्याय 26: गरुड़ हाथी, कछुए और विशाल शाखा को उठाते हैं

कथं तौ भगवञ्शक्यौ मया वारणकच्छपौ ॥
युगपद्गृहीतं तं मे त्वमुपायं वक्तुमर्हसि

kathaṃ tau bhagavañśakyau mayā vāraṇakacchapau ||
yugapadgṛhītaṃ taṃ me tvamupāyaṃ vaktumarhasi

योद्धुकामे गजे तस्मिन्मुहूर्तं स जलेचरः ।
उत्तिष्ठति जलात्तूर्णं योद्धुकामः पुनःपुनः

yoddhukāme gaje tasminmuhūrtaṃ sa jalecaraḥ |
uttiṣṭhati jalāttūrṇaṃ yoddhukāmaḥ punaḥpunaḥ

जलजं निर्गतं तात प्रमत्तं चैव वारणम् ।
ग्रहीष्यसि पतङ्गेश नान्यो योगोऽत्र विद्यते

jalajaṃ nirgataṃ tāta pramattaṃ caiva vāraṇam |
grahīṣyasi pataṅgeśa nānyo yogo'tra vidyate

इत्येमुक्तो विहगस्तद्गत्वा वनमुत्तमम् ।
ददर्श वारणेन्द्रं तं मेघाचलसमप्रभम्

ityemukto vihagastadgatvā vanamuttamam |
dadarśa vāraṇendraṃ taṃ meghācalasamaprabham

तां स नागो गिरेर्वीथिं सम्प्राप्त इव भारतः ।
स तं दृष्ट्वा महाभागः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

tāṃ sa nāgo girervīthiṃ samprāpta iva bhārataḥ |
sa taṃ dṛṣṭvā mahābhāgaḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ

बिभक्षयिषतो राजन्दारुणस्य महात्मनः ॥
मातङ्गं कच्छपं चैव प्रहर्षः सुमहानभूत्

bibhakṣayiṣato rājandāruṇasya mahātmanaḥ ||
mātaṅgaṃ kacchapaṃ caiva praharṣaḥ sumahānabhūt

अथ वेगेन महता खेचरः स महाबलः ।
सङ्कुच्य सर्वगात्राणि कृच्छ्रेणैवान्वपद्यत

atha vegena mahatā khecaraḥ sa mahābalaḥ |
saṅkucya sarvagātrāṇi kṛcchreṇaivānvapadyata

तथा गत्वा तमध्वानं वारणप्रवरो बली ।
निशश्वास महाश्वासः श्रमाद्विश्रमणाय च

tathā gatvā tamadhvānaṃ vāraṇapravaro balī |
niśaśvāsa mahāśvāsaḥ śramādviśramaṇāya ca

तस्य निश्वासवातेन मदगन्धेन चैव ह ।
उदतिष्ठन्महाकूर्मो वारणप्रतिषेधकः

tasya niśvāsavātena madagandhena caiva ha |
udatiṣṭhanmahākūrmo vāraṇapratiṣedhakaḥ

तयोः सुतुमुलं युद्धं ददर्श पतगेश्वरः ।
कच्छपेन्द्रद्विरदयोरिन्द्रप्रह्वादयोरिव

tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ dadarśa patageśvaraḥ |
kacchapendradviradayorindraprahvādayoriva

स्पृशन्तमग्रहस्तेन तोयं वारणयूथपम् ।
दन्तैर्नस्तैश्च जलजो वारयामास भारत

spṛśantamagrahastena toyaṃ vāraṇayūthapam |
dantairnastaiśca jalajo vārayāmāsa bhārata

जलजं वारणोऽप्येवं चरणैः पुष्करेण च ।
प्रत्यषेधन्निमज्जन्तमुन्मज्जन्तं तथैव च

jalajaṃ vāraṇo'pyevaṃ caraṇaiḥ puṣkareṇa ca |
pratyaṣedhannimajjantamunmajjantaṃ tathaiva ca

मुहूर्तमभवद्युद्धं तयोर्भीमप्रदर्शनम् ।
अथ तस्माज्जलाद्राजन्कच्छपः स्थलमास्थितः

muhūrtamabhavadyuddhaṃ tayorbhīmapradarśanam |
atha tasmājjalādrājankacchapaḥ sthalamāsthitaḥ

स तु नागः प्रभग्रोऽपि पिपासुर्न न्यवर्तत ।
तोयगृध्नुः शनैस्तर्षादपासर्पत पृष्ठतः

sa tu nāgaḥ prabhagro'pi pipāsurna nyavartata |
toyagṛdhnuḥ śanaistarṣādapāsarpata pṛṣṭhataḥ

तं दृष्ट्वा जलजस्तूर्णमपसर्पन्तमाहवात् ।
अभिदुद्राव वेगेन वज्रयाणिरिवासुरम्

taṃ dṛṣṭvā jalajastūrṇamapasarpantamāhavāt |
abhidudrāva vegena vajrayāṇirivāsuram

तं रोषात्स्थलमुत्तीर्णमसम्प्राप्तं गजोत्तमम् ।
उभावेव समस्तौ तु जग्राह विनतासुतः

taṃ roṣātsthalamuttīrṇamasamprāptaṃ gajottamam |
ubhāveva samastau tu jagrāha vinatāsutaḥ

चरणेन तु सव्येन जग्राह स गजोत्तमम् ।
प्रस्पन्दमानं बलवान्दक्षिणेन तु कच्छपम्

caraṇena tu savyena jagrāha sa gajottamam |
praspandamānaṃ balavāndakṣiṇena tu kacchapam

उत्पपात ततस्तूर्णं पन्नगेन्द्रनिषूदतः ।
दिवं खं च समुत्पत्य पक्षाभ्यामपराजितः

utpapāta tatastūrṇaṃ pannagendraniṣūdataḥ |
divaṃ khaṃ ca samutpatya pakṣābhyāmaparājitaḥ

तेन चोत्पतता तूर्णं सङ्गृहीतौ नखैर्भृशम् ।
वज्रगर्भैः सुनिशितैः प्राणांस्तूर्णं मुमोचतुः

tena cotpatatā tūrṇaṃ saṅgṛhītau nakhairbhṛśam |
vajragarbhaiḥ suniśitaiḥ prāṇāṃstūrṇaṃ mumocatuḥ

तौ गृह्य बलवांस्तूर्णं स्रस्तपादशिरोधरौ ।
विवल्गन्निव खे क्रीडन्खेचरोऽभिजगाम ह

tau gṛhya balavāṃstūrṇaṃ srastapādaśirodharau |
vivalganniva khe krīḍankhecaro'bhijagāma ha

अत्तुकामस्ततो वीरः पृथिव्यां पृथिवीपते ।
निरैक्षत न चापश्यद्द्रुमं पर्याप्तमासितुम्

attukāmastato vīraḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
niraikṣata na cāpaśyaddrumaṃ paryāptamāsitum

नैमिषं त्वथ सम्प्राप्य देवारण्यं महाद्युतिः ।
अपश्यत द्रुमं कञ्चिच्छाखास्कन्धसमावृतम्

naimiṣaṃ tvatha samprāpya devāraṇyaṃ mahādyutiḥ |
apaśyata drumaṃ kañcicchākhāskandhasamāvṛtam

हिमवच्छिखरप्रख्यं योजनद्वयमुच्छ्रितम् ।
परिणाहेन राजेन्द्र नल्वमात्रं समन्ततः

himavacchikharaprakhyaṃ yojanadvayamucchritam |
pariṇāhena rājendra nalvamātraṃ samantataḥ

तस्य शाखाऽभवत्काचिदायता पञ्चयोजनम् ।
दृढमूला दृढस्कन्धा वज्रपत्रसमाचिता

tasya śākhā'bhavatkācidāyatā pañcayojanam |
dṛḍhamūlā dṛḍhaskandhā vajrapatrasamācitā

तत्रोपविष्टः सहसा वैनतेयो निगृह्य तौ ।
अत्तुकामस्ततः शाखा तस्य वेगादवापतत्

tatropaviṣṭaḥ sahasā vainateyo nigṛhya tau |
attukāmastataḥ śākhā tasya vegādavāpatat

तां पतन्तीमभिप्रेक्ष्य प्रेक्ष्य चर्षिगणानधः ।
आसीनान्वसुभिः सार्धं सत्रेण जगतीपते

tāṃ patantīmabhiprekṣya prekṣya carṣigaṇānadhaḥ |
āsīnānvasubhiḥ sārdhaṃ satreṇa jagatīpate

वैखानसान्नाम यतीन्वालखिल्यगणानपि ।
तत्र भीराविशत्तस्य पतगेन्द्रस्य भारत

vaikhānasānnāma yatīnvālakhilyagaṇānapi |
tatra bhīrāviśattasya patagendrasya bhārata

तान्दृष्ट्वा स यतींस्तत्र समासीनान्सुरैः सह ।
तुण्डेन गृह्य तां शाखामुत्पपात खगेश्वरः ।
तौच पक्षी भुजङ्गाशो व्योम्नि क्रीडन्निवाव्रजत्

tāndṛṣṭvā sa yatīṃstatra samāsīnānsuraiḥ saha |
tuṇḍena gṛhya tāṃ śākhāmutpapāta khageśvaraḥ |
tauca pakṣī bhujaṅgāśo vyomni krīḍannivāvrajat

तं दृष्ट्वा गुरुसम्भारं प्रगृह्योत्पतितं खगम् ।
ऋषयस्तेऽब्रुवन्सर्वे गरुडोऽयमिति स्म ह ।
न त्वन्यः क्षमते कश्चिद्यथाऽयं वीर्यवान्खगः

taṃ dṛṣṭvā gurusambhāraṃ pragṛhyotpatitaṃ khagam |
ṛṣayaste'bruvansarve garuḍo'yamiti sma ha |
na tvanyaḥ kṣamate kaścidyathā'yaṃ vīryavānkhagaḥ

असौ यच्छति धर्मात्मा गुरुभारसमन्वितः ।
अयं क्रीडन्निवाकाशे तस्माद्गरुड एव सः

asau yacchati dharmātmā gurubhārasamanvitaḥ |
ayaṃ krīḍannivākāśe tasmādgaruḍa eva saḥ

एवं ते समयं सर्वे वसवश्च दिवौकसः ।
अकार्षुः पक्षिराजस्य गरुडेत्येव नाम ह

evaṃ te samayaṃ sarve vasavaśca divaukasaḥ |
akārṣuḥ pakṣirājasya garuḍetyeva nāma ha

स पक्षी पृथिवीं सर्वां परिधावंस्ततस्ततः ।
मुमुक्षः शाखिनः शाखां न स्म देशमपश्यत

sa pakṣī pṛthivīṃ sarvāṃ paridhāvaṃstatastataḥ |
mumukṣaḥ śākhinaḥ śākhāṃ na sma deśamapaśyata

स वाचमशृणोद्दिव्यामुपर्युपरि जल्पतः ।
देवदूतस्य विस्पष्टमाभाष्य गरुडेति च

sa vācamaśṛṇoddivyāmuparyupari jalpataḥ |
devadūtasya vispaṣṭamābhāṣya garuḍeti ca

वैनतेय कुविन्देषु समुद्रान्ते महाबल ।
पात्यतां शाखिनः शाखा न हि ते धर्मनिश्चयाः

vainateya kuvindeṣu samudrānte mahābala |
pātyatāṃ śākhinaḥ śākhā na hi te dharmaniścayāḥ

तच्छ्रुत्वा गरुडस्तूर्णं जगाम लवणाम्भसः ।
उद्देशं यत्र ते मन्दाः कुविन्दाः पापकर्मिणः

tacchrutvā garuḍastūrṇaṃ jagāma lavaṇāmbhasaḥ |
uddeśaṃ yatra te mandāḥ kuvindāḥ pāpakarmiṇaḥ

ततो गत्वा ततः शाखां मुमोच पततांवरः ।
तया हता ********* दास्तदा षड्विंशतो नृप

tato gatvā tataḥ śākhāṃ mumoca patatāṃvaraḥ |
tayā hatā ********* dāstadā ṣaḍviṃśato nṛpa

स देशो राजशार्दूल ख्यातः परमदारुणः ।
शाखापतग इत्येव कुविन्दानां महात्मनाम्

sa deśo rājaśārdūla khyātaḥ paramadāruṇaḥ |
śākhāpataga ityeva kuvindānāṃ mahātmanām