अध्याय 269: भाग्य, प्रयत्न और नियत काल

नाभागधेयः प्राप्नोति धनं सुबलवानपि ।
भागधेयान्वितस्त्वर्थान्कृशो बालश्च विन्दति

nābhāgadheyaḥ prāpnoti dhanaṃ subalavānapi |
bhāgadheyānvitastvarthānkṛśo bālaśca vindati

नालाभकाले लभते प्रयत्नेऽपि कृते सति ।
लाभकालेऽप्रयत्नेन लभते विपुलं धनम्

nālābhakāle labhate prayatne'pi kṛte sati |
lābhakāle'prayatnena labhate vipulaṃ dhanam

कृतयत्नाफलाश्चैव दृश्यन्ते शतशो नराः ।
अयत्नेनैधमानाश्च दृश्यन्ते बहवो जनाः

kṛtayatnāphalāścaiva dṛśyante śataśo narāḥ |
ayatnenaidhamānāśca dṛśyante bahavo janāḥ

यदि यत्नो भवेन्मर्त्यः स सर्वं फलमाप्नुयात् ।
नालभ्यं चोपलभ्येत नृणां भरतसत्तम

yadi yatno bhavenmartyaḥ sa sarvaṃ phalamāpnuyāt |
nālabhyaṃ copalabhyeta nṛṇāṃ bharatasattama

प्रयत्नं कृतवन्तोपि दृश्यन्ते ह्यफला नराः ।
मार्गत्यागशतैरर्थानमार्गश्चापरः सुखी

prayatnaṃ kṛtavantopi dṛśyante hyaphalā narāḥ |
mārgatyāgaśatairarthānamārgaścāparaḥ sukhī

अकार्यमसकृत्कृत्वा दृश्यन्ते ह्यधना नराः ।
धनयुक्ताः स्वकर्मस्था दृश्यन्ते चापरेऽधनाः

akāryamasakṛtkṛtvā dṛśyante hyadhanā narāḥ |
dhanayuktāḥ svakarmasthā dṛśyante cāpare'dhanāḥ

अधीत्य नीतिशास्त्राणि नीतियुक्तो न दृश्यते ।
अनभिज्ञश्च साचिव्यं गमितः केन हेतुना

adhītya nītiśāstrāṇi nītiyukto na dṛśyate |
anabhijñaśca sācivyaṃ gamitaḥ kena hetunā

विद्यायुक्तो ह्यविद्यश्च धनवान्दुर्मतिस्तथा ।
यदि विद्यामुपाश्रित्य नरः सुखमवाप्नुयात्

vidyāyukto hyavidyaśca dhanavāndurmatistathā |
yadi vidyāmupāśritya naraḥ sukhamavāpnuyāt

न विद्वान्विद्यया हीनं वृत्त्यर्थमुपसंश्रयेत् ।
यथा पिपासां जयति पुरुषः प्राप्य वै जलम्

na vidvānvidyayā hīnaṃ vṛttyarthamupasaṃśrayet |
yathā pipāsāṃ jayati puruṣaḥ prāpya vai jalam

इष्टार्थो विद्यया ह्येव न विद्यां प्रजहेन्नरः

iṣṭārtho vidyayā hyeva na vidyāṃ prajahennaraḥ

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ।
तृणाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति

nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatairapi |
tṛṇāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati

ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् ।
उग्रं तपः समारोहेन्न ह्यनुप्तं प्ररोहति

īhamānaḥ samārambhānyadi nāsādayeddhanam |
ugraṃ tapaḥ samārohenna hyanuptaṃ prarohati

दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया ।
अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुर्मनीषिणः

dānena bhogī bhavati medhāvī vṛddhasevayā |
ahiṃsayā ca dīrghāyuriti prāhurmanīṣiṇaḥ

तस्माद्दद्यान्न याचेत पूजयेद्धार्मिकानपि ।
सुभाषी प्रियकृच्छान्तः सर्वसत्वाविहिंसकः

tasmāddadyānna yāceta pūjayeddhārmikānapi |
subhāṣī priyakṛcchāntaḥ sarvasatvāvihiṃsakaḥ

यदा प्रमाणं प्रसवः स्वभावश्च सुखासुखे ।
दंशकीटपिपीलानां स्थिरो भव युधिष्ठिर

yadā pramāṇaṃ prasavaḥ svabhāvaśca sukhāsukhe |
daṃśakīṭapipīlānāṃ sthiro bhava yudhiṣṭhira