अध्याय 268: सज्जन और दुर्जन के लक्षण

ये च धर्ममसूयन्ते ये चैनं पर्युपासते ।
ब्रवीतु मे भवानेतत्क्व ते गच्छन्ति तादृशाः

ye ca dharmamasūyante ye cainaṃ paryupāsate |
bravītu me bhavānetatkva te gacchanti tādṛśāḥ

रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतसः ।
नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिमो जनाः

rajasā tamasā caiva samavastīrṇacetasaḥ |
narakaṃ pratipadyante dharmavidveṣimo janāḥ

ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते ।
सत्यार्जवपराः सन्तस्ते वै स्वर्गभूजो नराः

ye tu dharmaṃ mahārāja satataṃ paryupāsate |
satyārjavaparāḥ santaste vai svargabhūjo narāḥ

धर्म एव रतिस्तेषामाचार्योपासनाद्भवेत् ।
देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते

dharma eva ratisteṣāmācāryopāsanādbhavet |
devalokaṃ prapadyante ye dharmaṃ paryupāsate

मनुष्या यदि वा देवाः शरीरमुपताप्य वै ।
धर्मिणः सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिताः

manuṣyā yadi vā devāḥ śarīramupatāpya vai |
dharmiṇaḥ sukhamedhante lobhadveṣavivarjitāḥ

प्रथमं ब्रह्म्णः पुत्रं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशिनः

prathamaṃ brahmṇaḥ putraṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṃ pakvamivāśinaḥ

असाधोः कीदृशं शीलं साधोश्चैव तु कीदृशम् ।
ब्रवीतु मे भवानेतत्सन्तोऽसन्तश्च कीदृशाः

asādhoḥ kīdṛśaṃ śīlaṃ sādhoścaiva tu kīdṛśam |
bravītu me bhavānetatsanto'santaśca kīdṛśāḥ

दुराधाराश्च दुर्धर्षा दुर्मुखाश्चाप्यसाधवः ।
साधवः शीलसम्पन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम्

durādhārāśca durdharṣā durmukhāścāpyasādhavaḥ |
sādhavaḥ śīlasampannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇam

राजमार्गे गवां मध्ये जनमध्ये च धर्मिणः ।
नोपसेचन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः

rājamārge gavāṃ madhye janamadhye ca dharmiṇaḥ |
nopasecanti rājendra sargaṃ mūtrapurīṣayoḥ

पञ्चानां यजनं कृत्वा शेषमश्नन्ति साधवः ।
न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्यार्द्रपाणयः

pañcānāṃ yajanaṃ kṛtvā śeṣamaśnanti sādhavaḥ |
na jalpanti ca bhuñjānā na nidrāntyārdrapāṇayaḥ

चित्रभानुमपां देवं गोष्ठं चैव चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं वृद्धं ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम्

citrabhānumapāṃ devaṃ goṣṭhaṃ caiva catuṣpatham |
brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ vṛddhaṃ ye kurvanti pradakṣiṇam

वृद्धानां भारतप्रानां स्त्रीणां बालातुरस्य च ।
ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ये

vṛddhānāṃ bhārataprānāṃ strīṇāṃ bālāturasya ca |
brāhmaṇānāṃ gavāṃ rājñāṃ panthānaṃ dadate ca ye

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामान्यं भोजनं कुर्यात्स्वयं नाग्र्यशनं व्रजेत्

atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca |
sāmānyaṃ bhojanaṃ kuryātsvayaṃ nāgryaśanaṃ vrajet

न सत्यार्जवधर्मस्य तुल्यमन्यच्च विद्यते ।
बहुला नाम गौस्तेन गतिमग्र्यां गता किल

na satyārjavadharmasya tulyamanyacca vidyate |
bahulā nāma gaustena gatimagryāṃ gatā kila

मुनिशापाद्द्विजः कश्चिद्व्याघ्रतां समुपागतः ।
बहुलां भक्षणरुचिरास्वाद्य शपथेन तु

muniśāpāddvijaḥ kaścidvyāghratāṃ samupāgataḥ |
bahulāṃ bhakṣaṇarucirāsvādya śapathena tu

विमुच्य पीतवत्सां तां दृष्ट्वा स्मृत्वा पुरातनम् ।
जगाम लोकानमलान्सा स्वराष्ट्रं तथा पुनः

vimucya pītavatsāṃ tāṃ dṛṣṭvā smṛtvā purātanam |
jagāma lokānamalānsā svarāṣṭraṃ tathā punaḥ

तस्मात्सत्यार्जवरतो राजन्राष्ट्रं समानवम् ।
तारयित्वा सुखं स्वर्गं गन्तासि भरतर्षभ

tasmātsatyārjavarato rājanrāṣṭraṃ samānavam |
tārayitvā sukhaṃ svargaṃ gantāsi bharatarṣabha

तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात्स्वागतप्रदः ॥
सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ।

tathā śaraṇakāmānāṃ goptā syātsvāgatapradaḥ ||
sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam |

नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासविधिर्हि सः ॥
होमकाले यथा वह्निः काले होमं प्रतीक्षते ।

nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭamupavāsavidhirhi saḥ ||
homakāle yathā vahniḥ kāle homaṃ pratīkṣate |

ऋतुकाले तथाऽऽधानं पितरश्च प्रतीक्षते ।
नान्यदा गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्यं च तत्स्मृतम्

ṛtukāle tathā''dhānaṃ pitaraśca pratīkṣate |
nānyadā gacchate yastu brahmacaryaṃ ca tatsmṛtam

अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत्त्रयमेकतः ।
तस्मादोब्राह्मणान्नित्यमर्चयेत यथाविधि

amṛtaṃ brāhmaṇā gāva ityetattrayamekataḥ |
tasmādobrāhmaṇānnityamarcayeta yathāvidhi

यजुषां संस्कृतं मांसमुपभुञ्जत दुष्यति ।
पृष्ठमांसं वृथामांसं पुत्रमांसं च तत्समम्

yajuṣāṃ saṃskṛtaṃ māṃsamupabhuñjata duṣyati |
pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthāmāṃsaṃ putramāṃsaṃ ca tatsamam

स्वदेशे परदेशे वाऽप्यतिथिं नोपवासयेत् ।
कर्म वै सफलं कृत्वा गुरुणां प्रतिपादयेत्

svadeśe paradeśe vā'pyatithiṃ nopavāsayet |
karma vai saphalaṃ kṛtvā guruṇāṃ pratipādayet

गुरुभ्यस्त्वासनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च ।
गुरुमभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया

gurubhyastvāsanaṃ deyamabhivādyābhipūjya ca |
gurumabhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śriyā

वृद्धान्नाभिभवेज्जातु न चैतान्प्रेषयेदिति ।
नासीनः स्यात्स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते

vṛddhānnābhibhavejjātu na caitānpreṣayediti |
nāsīnaḥ syātsthiteṣvevamāyurasya na riṣyate

न नग्रामीक्षते नारीं न नग्रान्पुरुषानपि ।
मैथुनं सततं गुप्तं तपश्चैव समाचरेत्

na nagrāmīkṣate nārīṃ na nagrānpuruṣānapi |
maithunaṃ satataṃ guptaṃ tapaścaiva samācaret

तीर्थानां गुरवस्तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि ।
दर्शनानां परं ज्ञानं सन्तोषः परमं सुखम्

tīrthānāṃ guravastīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuci |
darśanānāṃ paraṃ jñānaṃ santoṣaḥ paramaṃ sukham

सायं प्रातश्च वृद्धानां शृणुयात्पुष्कला गिरः ।
श्रुतमाप्नोति हि नरः सततं वृद्धसेवया

sāyaṃ prātaśca vṛddhānāṃ śṛṇuyātpuṣkalā giraḥ |
śrutamāpnoti hi naraḥ satataṃ vṛddhasevayā

स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ।
यच्छेद्वाङ्मनसी नित्यमिन्द्रियाणि तथैव च

svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet |
yacchedvāṅmanasī nityamindriyāṇi tathaiva ca

संस्कृतं पायसं नित्यं यावकं कृसरं हविः ।
अष्टकाः पितृदैवत्या ग्रहाणामभिपूजनम्

saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yāvakaṃ kṛsaraṃ haviḥ |
aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā grahāṇāmabhipūjanam

श्मश्रुकर्मणि मङ्गल्यं क्षुतानामभिनन्दनम् ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुषामभिनन्दनम्

śmaśrukarmaṇi maṅgalyaṃ kṣutānāmabhinandanam |
vyādhitānāṃ ca sarveṣāmāyuṣāmabhinandanam

न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोपि महृत्तरम् ।
त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते ।
अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत्

na jātu tvamiti brūyādāpannopi mahṛttaram |
tvaṃkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate |
avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāṃ ca samācaret

पापमाचरते नित्यं हृदयं पापकर्मणाम् ।
ज्ञानपूर्वकृतं कर्म च्छादयन्ते ह्यसाधवः

pāpamācarate nityaṃ hṛdayaṃ pāpakarmaṇām |
jñānapūrvakṛtaṃ karma cchādayante hyasādhavaḥ

ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ।
न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः

jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane |
na māṃ manuṣyāḥ paśyanti na māṃ paśyanti devatāḥ

पापेनाभिहितः पापः पापमेवाभिजायते

pāpenābhihitaḥ pāpaḥ pāpamevābhijāyate

यथा वार्धुषिको वृद्धिं दिनभेदे प्रतीक्षते ।
धर्मेण पिहितं पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत्

yathā vārdhuṣiko vṛddhiṃ dinabhede pratīkṣate |
dharmeṇa pihitaṃ pāpaṃ dharmamevābhivardhayet

यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते ।
प्रायश्चित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति

yathā lavaṇamambhobhirāplutaṃ pravilīyate |
prāyaścittahataṃ pāpaṃ tathā sadyaḥ praṇaśyati

तस्मात्पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते ।
कृत्वा तु सादुष्वाख्यायाधर्मं प्रशमयन्त्युत

tasmātpāpaṃ na gūheta gūhamānaṃ vivardhate |
kṛtvā tu sāduṣvākhyāyādharmaṃ praśamayantyuta

आशया सञ्चितं द्रव्यं स्वकाले नोपभुज्यते ।
अन्ये चैतत्प्रद्यन्ते वियोगे तस्य देहिनः

āśayā sañcitaṃ dravyaṃ svakāle nopabhujyate |
anye caitatpradyante viyoge tasya dehinaḥ

तद्धर्मसाधनं नित्यं सङ्कल्पाद्धनमार्जयेत् ।
मननं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।

taddharmasādhanaṃ nityaṃ saṅkalpāddhanamārjayet |
mananaṃ sarvabhūtānāṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |

तस्मात्सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते ॥
एक एव चरेद्धर्मं न धर्मध्वजिको भवेत् ।

tasmātsarvāṇi bhūtāni dharmameva samāsate ||
eka eva careddharmaṃ na dharmadhvajiko bhavet |

धर्मवाणिजका ह्येते ये धर्ममुपभुञ्जते ॥
अर्चेद्देवानदम्भेन सेवेताऽमायया गुरून् ।

dharmavāṇijakā hyete ye dharmamupabhuñjate ||
arceddevānadambhena sevetā'māyayā gurūn |

धनं निदध्यात्पात्रेषु परत्रार्थं समावृतम्

dhanaṃ nidadhyātpātreṣu paratrārthaṃ samāvṛtam