अध्याय 270: काल, शुद्धि और सबके लिए धर्म

कार्यते यच्च क्रियते सच्चासच्च कृताकृतम् ।
तत्राश्वसीत सत्कृत्वा असत्कृत्वा न विश्वसेत्

kāryate yacca kriyate saccāsacca kṛtākṛtam |
tatrāśvasīta satkṛtvā asatkṛtvā na viśvaset

काल एवान्तराशक्तिर्निग्रहानुग्रहौ ददत् ।
बुद्धिमाविश्य भूतानां धर्माधर्मौ प्रवर्तते

kāla evāntarāśaktirnigrahānugrahau dadat |
buddhimāviśya bhūtānāṃ dharmādharmau pravartate

यदा त्वस्य भवेद्बुद्धिर्धर्मार्थस्य प्रदर्शनात् ।
तदाश्वसीत धर्मात्मा दृढबुद्धिर्न विश्वसेत्

yadā tvasya bhavedbuddhirdharmārthasya pradarśanāt |
tadāśvasīta dharmātmā dṛḍhabuddhirna viśvaset

एतावन्मात्रमेतद्धि भूतानां प्राज्ञलक्षणम् ।
कालयुक्तोऽप्युभयविच्छेषं युक्तं समाचरेत्

etāvanmātrametaddhi bhūtānāṃ prājñalakṣaṇam |
kālayukto'pyubhayaviccheṣaṃ yuktaṃ samācaret

यथा ह्युपस्थितैश्वर्याः पूजयन्ति नरा जनान् ।
एवमेवात्मनाऽऽत्मानं पूजयन्तीह धार्मिकाः

yathā hyupasthitaiśvaryāḥ pūjayanti narā janān |
evamevātmanā''tmānaṃ pūjayantīha dhārmikāḥ

भावशुद्धिस्तु तपसा देवतानां च मूजया ।
सनातनेन शुद्ध्या च श्रुतदानजपैरपि ।
न ह्यशुद्धस्तु तां दद्याद्धर्मकाले कथञ्चन

bhāvaśuddhistu tapasā devatānāṃ ca mūjayā |
sanātanena śuddhyā ca śrutadānajapairapi |
na hyaśuddhastu tāṃ dadyāddharmakāle kathañcana

न ह्यधर्मतया धर्मं दद्यात्कालः कथञ्चन ।
तस्माद्विशुद्धमात्मानं जानीयाद्धर्मचारिणम्

na hyadharmatayā dharmaṃ dadyātkālaḥ kathañcana |
tasmādviśuddhamātmānaṃ jānīyāddharmacāriṇam

स्प्रष्टुमप्यसमर्थो हि ज्वलन्तमिव पावकम् ।
अधर्मः सन्ततो धर्मं कालेन परिरक्षितम्

spraṣṭumapyasamartho hi jvalantamiva pāvakam |
adharmaḥ santato dharmaṃ kālena parirakṣitam

कार्यावेतौ हि धर्मोणि धर्मो हि विजयावहः ।
त्रयाणामपि लोकानामालोकः कारणं भवेत्

kāryāvetau hi dharmoṇi dharmo hi vijayāvahaḥ |
trayāṇāmapi lokānāmālokaḥ kāraṇaṃ bhavet

न तु कश्चिन्नयेत्प्राज्ञो गृहीत्वैव करे नरम् ।
ऊह्यमानस्तु धर्मेण प्राप्नुयात्परमच्युतम् ।
विश्वास एव कर्तव्यो बहुधर्मे शुभच्छले

na tu kaścinnayetprājño gṛhītvaiva kare naram |
ūhyamānastu dharmeṇa prāpnuyātparamacyutam |
viśvāsa eva kartavyo bahudharme śubhacchale

शूद्रोऽहं नाधिकारो मे चातुराश्रम्यसेवने ।
इति विज्ञानमपरे नात्मन्युपदधत्युत

śūdro'haṃ nādhikāro me cāturāśramyasevane |
iti vijñānamapare nātmanyupadadhatyuta

विशेषेण च वक्ष्यामि चातुर्वर्ण्यस्य लिङ्गतः ।
पञ्चभूतशरीराणां सर्वेषां सदृशात्मनाम्

viśeṣeṇa ca vakṣyāmi cāturvarṇyasya liṅgataḥ |
pañcabhūtaśarīrāṇāṃ sarveṣāṃ sadṛśātmanām

लोकधर्मे च धर्मे च विशेषकरणं कृतम् ।
यथैकत्वं पुनर्यान्ति प्राणिनस्तत्र विस्तरः

lokadharme ca dharme ca viśeṣakaraṇaṃ kṛtam |
yathaikatvaṃ punaryānti prāṇinastatra vistaraḥ

अध्रुवो हि कथं लोकः स्मृतो धर्मः कथं ध्रुवः ।
यत्र कालो ध्रुवस्तात तत्र धर्मः सनातनः

adhruvo hi kathaṃ lokaḥ smṛto dharmaḥ kathaṃ dhruvaḥ |
yatra kālo dhruvastāta tatra dharmaḥ sanātanaḥ

सर्वेषां तुल्यदेहानां सर्वेषां सदृशात्मनाम् ।
कालो धर्मेण संयुक्तः शेष एव स्वयं गुरुः

sarveṣāṃ tulyadehānāṃ sarveṣāṃ sadṛśātmanām |
kālo dharmeṇa saṃyuktaḥ śeṣa eva svayaṃ guruḥ

एवं सति न दोषोऽस्ति भूतानां धर्मसेवने ।
तिर्यग्योनावपि सतां लोक एव मतो गुरुः

evaṃ sati na doṣo'sti bhūtānāṃ dharmasevane |
tiryagyonāvapi satāṃ loka eva mato guruḥ