अध्याय 241: दैवी और आसुरी स्वभाव के लक्षण

मानुषेष्वेव जीवत्सु गतिर्विज्ञायते न वा ।
यथा शुभगतिर्जीवो नासौ त्वशुभभागिति

mānuṣeṣveva jīvatsu gatirvijñāyate na vā |
yathā śubhagatirjīvo nāsau tvaśubhabhāgiti

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे शंसितुमर्हसि

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme śaṃsitumarhasi

तदहं ते प्रवक्ष्यामि जीवितं विद्यते यथा ।
द्विविधाः प्राणिनो लोके दैवमासुरमाश्रिताः

tadahaṃ te pravakṣyāmi jīvitaṃ vidyate yathā |
dvividhāḥ prāṇino loke daivamāsuramāśritāḥ

मनसा कर्मणा वाचा प्रतिकला भवन्ति ये ।
तादृशानासुरान्विद्धि मर्त्यास्ते नरकालयाः

manasā karmaṇā vācā pratikalā bhavanti ye |
tādṛśānāsurānviddhi martyāste narakālayāḥ

हिंस्राश्चोराश्च धूर्ताश्च परदाराभिमर्शकाः ।
नीचकर्मरता ये च शौचमङ्गलवर्जिताः

hiṃsrāścorāśca dhūrtāśca paradārābhimarśakāḥ |
nīcakarmaratā ye ca śaucamaṅgalavarjitāḥ

शुचिविद्वेषिणः पापा लोकचारित्रदूषकाः ।
एवं युक्तसमाचारा जीवन्तो नरकालयाः

śucividveṣiṇaḥ pāpā lokacāritradūṣakāḥ |
evaṃ yuktasamācārā jīvanto narakālayāḥ

लोकोद्वेगकराश्चान्ये पशवश्च सरीसृपाः ।
वृक्षाः कण्टकिनो रूक्षास्तादृशान्विद्धि चासुरान्

lokodvegakarāścānye paśavaśca sarīsṛpāḥ |
vṛkṣāḥ kaṇṭakino rūkṣāstādṛśānviddhi cāsurān

अपरान्देवपक्षांस्तु शृणु देवि समाहिता

aparāndevapakṣāṃstu śṛṇu devi samāhitā

मनोवाक्कर्मभिर्नित्यमनुकूला भवन्ति ये ।
तादृशानमरान्विद्धि ते नराः स्वर्गगामिनः

manovākkarmabhirnityamanukūlā bhavanti ye |
tādṛśānamarānviddhi te narāḥ svargagāminaḥ

शौचार्जवपरा धीराः परार्थं नाहरन्ति ये ।
ये समाः सर्वभूतेषु ते नराः स्वर्गगामिनः

śaucārjavaparā dhīrāḥ parārthaṃ nāharanti ye |
ye samāḥ sarvabhūteṣu te narāḥ svargagāminaḥ

भयाद्वा वृत्तिहेतोर्वा अनृतं न वदन्ति ये ।
सत्यं वदन्ति सततं ते नराः स्वर्गगामिनः

bhayādvā vṛttihetorvā anṛtaṃ na vadanti ye |
satyaṃ vadanti satataṃ te narāḥ svargagāminaḥ

धार्मिकाः शौचसम्पन्नाः शुक्ला मधुरवादिनः ।
नाकार्यं मनसेच्छन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः

dhārmikāḥ śaucasampannāḥ śuklā madhuravādinaḥ |
nākāryaṃ manasecchanti te narāḥ svargagāminaḥ

स्वदुःखमिव मन्यन्ते परेषां दुःखवेदनम् ।
दरिद्रा अपि ये केचिद्याचिताः प्रीतिपूर्वकम् ।
ददत्येव च यत्किञ्चित्ते नराः स्वर्गगामिनः

svaduḥkhamiva manyante pareṣāṃ duḥkhavedanam |
daridrā api ye kecidyācitāḥ prītipūrvakam |
dadatyeva ca yatkiñcitte narāḥ svargagāminaḥ

आस्तिका मङ्गलपराः सततं वृद्धसेविनः ।
पुण्यकर्मपरा नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः

āstikā maṅgalaparāḥ satataṃ vṛddhasevinaḥ |
puṇyakarmaparā nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ

व्रतिनो दानशीलाश्च धर्मशीलाश्च मानवाः ॥
ऋजवो मृदवो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः

vratino dānaśīlāśca dharmaśīlāśca mānavāḥ ||
ṛjavo mṛdavo nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ

गुरुशुश्रूषणपरा देवब्राह्मणपूजकाः ।
कृजज्ञाः कृतविद्याश्च ते नराः स्वर्गगामिनः

guruśuśrūṣaṇaparā devabrāhmaṇapūjakāḥ |
kṛjajñāḥ kṛtavidyāśca te narāḥ svargagāminaḥ

जितेन्द्रिया जितक्रोधा जितमानमदाः स्मृताः ।
लोभमात्सर्यहीना ये ते नराः स्वर्गगामिनः

jitendriyā jitakrodhā jitamānamadāḥ smṛtāḥ |
lobhamātsaryahīnā ye te narāḥ svargagāminaḥ

निर्मा निरहङ्कारः सानुक्रोशाः स्वबन्धुषु ।
दीनानुकम्पिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः

nirmā nirahaṅkāraḥ sānukrośāḥ svabandhuṣu |
dīnānukampino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ

ऐहिकेन तु वृत्तेन पारत्रमनुमीयते ।
एवंविधा नरा लोके जीवन्तः स्वर्गगामिनः

aihikena tu vṛttena pāratramanumīyate |
evaṃvidhā narā loke jīvantaḥ svargagāminaḥ

यदन्यच्च शुभं लोके प्रजानुग्रहकारि च ।
पशवश्चैव वृक्षाश्च प्रजानां हितकारिणः ।
तादृशान्देवपक्षस्थानिति विद्धि शुभानने

yadanyacca śubhaṃ loke prajānugrahakāri ca |
paśavaścaiva vṛkṣāśca prajānāṃ hitakāriṇaḥ |
tādṛśāndevapakṣasthāniti viddhi śubhānane

शुभाशुभप्रयं लोके सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
दैवं शुभमिति प्राहुरासुरं चाशुभं प्रिये

śubhāśubhaprayaṃ loke sarvaṃ sthāvarajaṅgamam |
daivaṃ śubhamiti prāhurāsuraṃ cāśubhaṃ priye