अध्याय 242: देहत्याग की विधियों पर शिव का उपदेश

भगवन्मानुषाः केचित्कालधर्ममुपस्थिताः ।
प्राणमोक्षं कथं कृत्वा परत्रि हितमाप्नुयुः

bhagavanmānuṣāḥ kecitkāladharmamupasthitāḥ |
prāṇamokṣaṃ kathaṃ kṛtvā paratri hitamāpnuyuḥ

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता ।
द्विविधं मरणं लोके स्वभावाद्यत्नतस्तथा

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu devi samāhitā |
dvividhaṃ maraṇaṃ loke svabhāvādyatnatastathā

तयोः स्वभावं नापायं यत्नतः करणोद्भवम् ।
एतयोरुभयोर्देवि विधानं शृणु शोभने

tayoḥ svabhāvaṃ nāpāyaṃ yatnataḥ karaṇodbhavam |
etayorubhayordevi vidhānaṃ śṛṇu śobhane

कल्याकल्यशरीरस्य यत्नजं द्विविधं स्मृतम् ।
यत्नजं नाम मरणमात्मत्यागो मुमूर्षया

kalyākalyaśarīrasya yatnajaṃ dvividhaṃ smṛtam |
yatnajaṃ nāma maraṇamātmatyāgo mumūrṣayā

तत्राकल्यशरीरस्य जरा व्याधिश्च कारणम् ।
महाप्रस्थानगमनं तथा प्रायोपवेशनम् ।
जलावगाहनं चैव अग्निचित्यां प्रवेशनम्

tatrākalyaśarīrasya jarā vyādhiśca kāraṇam |
mahāprasthānagamanaṃ tathā prāyopaveśanam |
jalāvagāhanaṃ caiva agnicityāṃ praveśanam

एवं चतुर्विधः प्रोक्त आत्मत्यागो मुमूर्षताम् ।
एतेषां क्रमयोगेन विधानं शृणु शोभने

evaṃ caturvidhaḥ prokta ātmatyāgo mumūrṣatām |
eteṣāṃ kramayogena vidhānaṃ śṛṇu śobhane

स्वधर्मयुक्तं गार्हस्थ्यं चिरमूढ्वा विधानतः ।
तत्रानृण्यं च सम्प्राप्य वृद्धो वा व्याधितोऽपि वा

svadharmayuktaṃ gārhasthyaṃ ciramūḍhvā vidhānataḥ |
tatrānṛṇyaṃ ca samprāpya vṛddho vā vyādhito'pi vā

दर्शयित्वा स्वदौर्बल्यं सर्वानेवानुमान्य च ।
सर्वं विहाय बन्धूंश्च क्रमाणां भरणं तथा

darśayitvā svadaurbalyaṃ sarvānevānumānya ca |
sarvaṃ vihāya bandhūṃśca kramāṇāṃ bharaṇaṃ tathā

दानानि विधिवत्कृत्वा धर्मिकार्यर्थमात्मनः ।
अनुज्ञाप्य जनं सर्वं वाचा मधुरया ब्रुवन्

dānāni vidhivatkṛtvā dharmikāryarthamātmanaḥ |
anujñāpya janaṃ sarvaṃ vācā madhurayā bruvan

अहतं वस्त्रमाच्छाद्य बद्ध्वा तत्कुशरज्जुना ।
उपस्पृश्च प्रतिज्ञाय व्यवसायपुरसरम्

ahataṃ vastramācchādya baddhvā tatkuśarajjunā |
upaspṛśca pratijñāya vyavasāyapurasaram

परित्यज्य ततो ग्राम्यं धर्मं कुर्याद्यथेप्सितम् ।
महाप्रस्तानमिच्छेच्चेत्प्रतिष्ठेतोत्तरां दिशम्

parityajya tato grāmyaṃ dharmaṃ kuryādyathepsitam |
mahāprastānamiccheccetpratiṣṭhetottarāṃ diśam

भूत्वा तावन्निराहारो यावत्प्राणविमोक्षणम् ।
चेष्टाहानौ शयित्वाऽपि तन्मनाः प्राणमुत्सृजेत् ।
एवं पुण्यकृतां लोकानमलान्प्रतिपद्यते

bhūtvā tāvannirāhāro yāvatprāṇavimokṣaṇam |
ceṣṭāhānau śayitvā'pi tanmanāḥ prāṇamutsṛjet |
evaṃ puṇyakṛtāṃ lokānamalānpratipadyate

प्रायोपवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना नरः ।
देशे पुण्यतमे श्रेष्ठे निराहारस्तु संविशेत्

prāyopaveśanaṃ cecchettenaiva vidhinā naraḥ |
deśe puṇyatame śreṣṭhe nirāhārastu saṃviśet

अप्राणं तु शुचिर्भूत्वा कुर्वन्दानं स्वशक्तितः ।
पुण्यं परित्यजेत्प्राणानेष धर्मः सनातनः ।
एवं कलेवरं त्यक्त्वा स्वर्गलोके महीयते

aprāṇaṃ tu śucirbhūtvā kurvandānaṃ svaśaktitaḥ |
puṇyaṃ parityajetprāṇāneṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
evaṃ kalevaraṃ tyaktvā svargaloke mahīyate

अग्निप्रवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे ।
कृत्वा काष्ठमयं चित्यं पुण्यक्षेत्रे नदीषु वा

agnipraveśanaṃ cecchettenaiva vidhinā śubhe |
kṛtvā kāṣṭhamayaṃ cityaṃ puṇyakṣetre nadīṣu vā

दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
भूत्वा शुचिर्व्यवसितः प्रविशेदग्निसंस्तरम् ।
सोपि लोकान्यथान्यायं प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम्

daivatebhyo namaskṛtvā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
bhūtvā śucirvyavasitaḥ praviśedagnisaṃstaram |
sopi lokānyathānyāyaṃ prāpnuyātpuṇyakarmaṇām

जलावगाहनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे ।
ख्याते पुण्यतमे तीर्थे निमज्जेत्सुकृतं स्मरन्

jalāvagāhanaṃ cecchettenaiva vidhinā śubhe |
khyāte puṇyatame tīrthe nimajjetsukṛtaṃ smaran

सोपि पुण्यतमाँल्लोकान्निःसङ्गात्प्रतिपद्यते ।
ततः कल्यशरीरस्य संत्यागं शृणु तत्वतः

sopi puṇyatamām̐llokānniḥsaṅgātpratipadyate |
tataḥ kalyaśarīrasya saṃtyāgaṃ śṛṇu tatvataḥ

रक्षार्थं क्षत्रियः श्रेष्ठः प्रजापालनकारणात् ।
योधानां भर्तृपिण्डार्थं गुर्वर्थं ब्रह्मचारिणाम्

rakṣārthaṃ kṣatriyaḥ śreṣṭhaḥ prajāpālanakāraṇāt |
yodhānāṃ bhartṛpiṇḍārthaṃ gurvarthaṃ brahmacāriṇām

गोब्राह्मणार्थं सर्वेषां प्राणत्यागो विधीयते ।
स्वराज्यरक्षणार्तं वा कुजनैः पीडिताः प्रजाः

gobrāhmaṇārthaṃ sarveṣāṃ prāṇatyāgo vidhīyate |
svarājyarakṣaṇārtaṃ vā kujanaiḥ pīḍitāḥ prajāḥ

मोक्तुकामस्त्यजेत्प्राणान्युद्धमार्गे यथाविधि ।
सुसन्नद्धो व्यवसितः सम्प्रविश्यापराङ्मुखः ।
एवं राजा मृतः सद्यः स्वर्गलोके महीयते

moktukāmastyajetprāṇānyuddhamārge yathāvidhi |
susannaddho vyavasitaḥ sampraviśyāparāṅmukhaḥ |
evaṃ rājā mṛtaḥ sadyaḥ svargaloke mahīyate

तादृशी सुगतिर्नास्ति क्षत्रियस्य विशेषतः ।
भृत्यो वा भर्तृपिण्डार्थं भर्तृकर्मण्युपस्थिते

tādṛśī sugatirnāsti kṣatriyasya viśeṣataḥ |
bhṛtyo vā bhartṛpiṇḍārthaṃ bhartṛkarmaṇyupasthite

कुर्वंस्तत्र तु साहाय्यमात्मप्राणानपेक्षया ।
स्वाम्यर्थं संत्यजेत्प्राणान्पुण्याँल्लोकान्स गच्छति

kurvaṃstatra tu sāhāyyamātmaprāṇānapekṣayā |
svāmyarthaṃ saṃtyajetprāṇānpuṇyām̐llokānsa gacchati

स्पृहणीयः सुरगणैस्तत्र नास्ति विचारणा ।
एवं गोब्राह्मणार्थं वा दीनार्थं वा त्यजेत्तनुम्

spṛhaṇīyaḥ suragaṇaistatra nāsti vicāraṇā |
evaṃ gobrāhmaṇārthaṃ vā dīnārthaṃ vā tyajettanum

सोपि पुण्यमवाप्नोति आनृशंस्यव्यपेक्षया ।
इत्येते जीवितत्यागे मार्गास्ते समुदाहृताः

sopi puṇyamavāpnoti ānṛśaṃsyavyapekṣayā |
ityete jīvitatyāge mārgāste samudāhṛtāḥ

कामक्रोधाद्भयाद्वाऽपि यदि चेत्संत्यजेत्तनुम् ।
सोऽनन्तं नरकं याति आत्महन्तृत्वकारणात्

kāmakrodhādbhayādvā'pi yadi cetsaṃtyajettanum |
so'nantaṃ narakaṃ yāti ātmahantṛtvakāraṇāt

स्वभावं मरणं नाम न तु चात्मेच्छया भवेत् ।
यथा मृतानां यत्कार्यं तन्मे शृणु यथाविधि

svabhāvaṃ maraṇaṃ nāma na tu cātmecchayā bhavet |
yathā mṛtānāṃ yatkāryaṃ tanme śṛṇu yathāvidhi

तत्रापि मरणं त्यागो मूढत्यागाद्विशिष्यते ।
भूमौ संवेशयेद्देहं नरस्य विनशिष्यतः

tatrāpi maraṇaṃ tyāgo mūḍhatyāgādviśiṣyate |
bhūmau saṃveśayeddehaṃ narasya vinaśiṣyataḥ

निर्जीवं वृणुयात्सद्यो वाससा तु कलेवरम् ।
माल्यगन्धैरलङ्कृत्य सुवर्णेन च भामिनि

nirjīvaṃ vṛṇuyātsadyo vāsasā tu kalevaram |
mālyagandhairalaṅkṛtya suvarṇena ca bhāmini

श्मशाने दक्षिणे देशे चिताग्नौ प्रदहेन्मृतम् ।
अथवा निक्षिपेद्भूमौ शरीरं जीववर्जितम्

śmaśāne dakṣiṇe deśe citāgnau pradahenmṛtam |
athavā nikṣipedbhūmau śarīraṃ jīvavarjitam

दिवा च शुक्लपक्षश्च उत्तरायणमेव च ।
मुमूर्षूणां प्रशस्तानि विपरीतं तु गर्हितम्

divā ca śuklapakṣaśca uttarāyaṇameva ca |
mumūrṣūṇāṃ praśastāni viparītaṃ tu garhitam

औदकं चाष्टकाश्राद्धं बहुभिर्बहुभिः कृतम् ।
आप्यायनं मृतानां तत्परलोके भवेच्छुभम् ।
एतत्सर्वं मया प्रोक्तं मानुषाणां हितं वचः

audakaṃ cāṣṭakāśrāddhaṃ bahubhirbahubhiḥ kṛtam |
āpyāyanaṃ mṛtānāṃ tatparaloke bhavecchubham |
etatsarvaṃ mayā proktaṃ mānuṣāṇāṃ hitaṃ vacaḥ