अध्याय 237: वैदिक यज्ञ और देवताओं का लौकिक उत्सव

भगवन्देवदेवेश विशिष्टं यज्ञमुच्यते ।
लौकिकं वैदिकं चैव तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavandevadeveśa viśiṣṭaṃ yajñamucyate |
laukikaṃ vaidikaṃ caiva tanme śaṃsitumarhasi

देवतानां तु पूजा या यज्ञेष्वेव समाहिता ।
यज्ञा वेदेष्वधीताश्च वेदा ब्राह्मणसंयुताः

devatānāṃ tu pūjā yā yajñeṣveva samāhitā |
yajñā vedeṣvadhītāśca vedā brāhmaṇasaṃyutāḥ

इदं तु सकलं दिव्यं दिवि वा भुवि वा प्रिये ।
यज्ञार्थं विद्धि तत्सृष्टं लोकानां हितकाम्यया

idaṃ tu sakalaṃ divyaṃ divi vā bhuvi vā priye |
yajñārthaṃ viddhi tatsṛṣṭaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

एवं विज्ञाय तत्कर्ता सदारः सततं द्विजः ।
प्रेत्यभावे लभेल्लोकान्ब्रह्मकर्मसमाधिना

evaṃ vijñāya tatkartā sadāraḥ satataṃ dvijaḥ |
pretyabhāve labhellokānbrahmakarmasamādhinā

ब्राह्मणेष्वेव तद्ब्रह्म नित्यं देवि समाहितम् ।
तस्माद्विप्रैर्यथाशास्त्रं विधिदृष्टेन कर्मणा

brāhmaṇeṣveva tadbrahma nityaṃ devi samāhitam |
tasmādviprairyathāśāstraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

यज्ञकर्मि कृतं सर्वं देवता अभितर्पयेत् ।
ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव यज्ञार्थं प्रायशः स्मृताः

yajñakarmi kṛtaṃ sarvaṃ devatā abhitarpayet |
brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva yajñārthaṃ prāyaśaḥ smṛtāḥ

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्वेदेषु परिकल्पितैः ।
सुशुद्धैर्यजमानैस्च ऋत्विग्भिश्च यथाविधिः ।
शुद्धैर्द्रव्योपकरणैर्यष्टव्यमिति निश्चयः

agniṣṭomādibhiryajñairvedeṣu parikalpitaiḥ |
suśuddhairyajamānaisca ṛtvigbhiśca yathāvidhiḥ |
śuddhairdravyopakaraṇairyaṣṭavyamiti niścayaḥ

तथा कृतेषु यज्ञेषु देवानां तोषणं भवेत् ।
तुष्टेषु सर्वदेवेषु यज्वा यज्ञफलं लभेत्

tathā kṛteṣu yajñeṣu devānāṃ toṣaṇaṃ bhavet |
tuṣṭeṣu sarvadeveṣu yajvā yajñaphalaṃ labhet

देवाः सन्तोषिता यज्ञैर्लोकान्संवर्धयन्त्युत ।
उभयोर्लोकयोर्भूतिर्देवि यज्ञे प्रदृश्यते

devāḥ santoṣitā yajñairlokānsaṃvardhayantyuta |
ubhayorlokayorbhūtirdevi yajñe pradṛśyate

तस्माद्यज्वा दिवं गत्वा अमरैः सह मोदते ।
नास्ति यज्ञसमं दानं नास्ति यज्ञसमो निधिः

tasmādyajvā divaṃ gatvā amaraiḥ saha modate |
nāsti yajñasamaṃ dānaṃ nāsti yajñasamo nidhiḥ

सर्वधर्मसमुद्देशो देवि यज्ञे समाहितः ।
एषा यज्ञकृता पूजा लौकिकीमपरां शृणु

sarvadharmasamuddeśo devi yajñe samāhitaḥ |
eṣā yajñakṛtā pūjā laukikīmaparāṃ śṛṇu

देवसत्कारमुद्दिश्य क्रियते लौकिकोत्सवः

devasatkāramuddiśya kriyate laukikotsavaḥ

देवगोष्ठेऽधिसंस्कृत्य चोत्सवं यः करोति वै ।
यागान्देवोपहारांश्च शुचिर्भूत्वा यथाविधि ।
देवान्सन्तोषयित्वा स देवि धर्ममवाप्नुयात्

devagoṣṭhe'dhisaṃskṛtya cotsavaṃ yaḥ karoti vai |
yāgāndevopahārāṃśca śucirbhūtvā yathāvidhi |
devānsantoṣayitvā sa devi dharmamavāpnuyāt

गन्धमाल्यैश्च विविधैः परमान्नेन धूपनैः ।
बह्वीभिः स्तुतिभिश्चैव स्तुवद्भिः प्रयतैर्नरैः

gandhamālyaiśca vividhaiḥ paramānnena dhūpanaiḥ |
bahvībhiḥ stutibhiścaiva stuvadbhiḥ prayatairnaraiḥ

नृत्तैर्वाद्यैश्च गान्धर्वैरन्यैर्दृष्टिविलोभनैः ।
देवसत्कारमुद्दिश्य कुर्वते ये नरा भुवि

nṛttairvādyaiśca gāndharvairanyairdṛṣṭivilobhanaiḥ |
devasatkāramuddiśya kurvate ye narā bhuvi

तेषां भक्तिकृतेनैव सत्कारेणैव पूजिताः ।
तेनैव तोषं संयान्ति देवि देवास्त्रिविष्टपे

teṣāṃ bhaktikṛtenaiva satkāreṇaiva pūjitāḥ |
tenaiva toṣaṃ saṃyānti devi devāstriviṣṭape

मानुषैश्चोपकारैर्वा शुचिभिः सत्परायणैः ।
ब्रह्मचर्यपरैरेतत्कृतं धर्मफलं लभेत्

mānuṣaiścopakārairvā śucibhiḥ satparāyaṇaiḥ |
brahmacaryaparairetatkṛtaṃ dharmaphalaṃ labhet

केवलैः स्तुतिभिर्देवि गन्धमाल्यसमाहितैः ।
प्रयतैः शुद्धगात्रैस्तु शुद्धदेशे सुपूजिताः ।
सन्तोषं यान्ति ते देवा भक्तैः सम्पूजितास्तथा

kevalaiḥ stutibhirdevi gandhamālyasamāhitaiḥ |
prayataiḥ śuddhagātraistu śuddhadeśe supūjitāḥ |
santoṣaṃ yānti te devā bhaktaiḥ sampūjitāstathā

देवान्सन्तोषयित्वैव देवि धर्ममवाप्नुयात्

devānsantoṣayitvaiva devi dharmamavāpnuyāt

त्रिविष्टपस्था वै भूमौ देवा मानुषचेष्टितम् ।
कथं ज्ञास्यन्ति विधिवत्तन्मे शंसितुमर्हसि

triviṣṭapasthā vai bhūmau devā mānuṣaceṣṭitam |
kathaṃ jñāsyanti vidhivattanme śaṃsitumarhasi

तदहं तेप्रवक्ष्यामि यथा तैर्विद्यते प्रिये ।
प्राणिनां तु शरीरेषु अन्तरात्मा व्यवस्थितः

tadahaṃ tepravakṣyāmi yathā tairvidyate priye |
prāṇināṃ tu śarīreṣu antarātmā vyavasthitaḥ

आत्मानं परमं देवमिति विद्धि शुभेक्षणे ।
आत्मा मनोव्यवस्थानात्सर्वं वेत्ति शुभाशुभम्

ātmānaṃ paramaṃ devamiti viddhi śubhekṣaṇe |
ātmā manovyavasthānātsarvaṃ vetti śubhāśubham

आत्मैव देवास्तद्विद्युरव्यग्रमनसा कृतम् ।
सतां मनोव्यवस्थानाच्छुभं भवति वै नृणाम्

ātmaiva devāstadvidyuravyagramanasā kṛtam |
satāṃ manovyavasthānācchubhaṃ bhavati vai nṛṇām

तस्माद्देवाऽभिसम्पूज्या ब्राह्मणानां तथैव च ।
यज्ञाश्च धर्मकार्याणि गुरुपूजा च शोभने

tasmāddevā'bhisampūjyā brāhmaṇānāṃ tathaiva ca |
yajñāśca dharmakāryāṇi gurupūjā ca śobhane

शुद्धगात्रैर्व्रतयुतैस्तन्मयैस्तत्परायणैः ।
एवं व्यवस्थितैर्नित्यं कर्तव्यमिति निश्चयः

śuddhagātrairvratayutaistanmayaistatparāyaṇaiḥ |
evaṃ vyavasthitairnityaṃ kartavyamiti niścayaḥ

एवं कृत्वा शुभाकाङ्क्षी परत्रेह च मोदते ।
अन्यथा मन आविश्य कृतं न फलति प्रिये ।
ऋतेऽपि तु मनो देवि अशुभं फलति ध्रुवम्

evaṃ kṛtvā śubhākāṅkṣī paratreha ca modate |
anyathā mana āviśya kṛtaṃ na phalati priye |
ṛte'pi tu mano devi aśubhaṃ phalati dhruvam