अध्याय 238: पितरों के लिए श्राद्ध की विधि

पितृमेधः कथं देव तन्मे शंसितुमर्हसि ।
सर्वेषां पितरः पूज्याः सर्वसम्पत्प्रदायिनः

pitṛmedhaḥ kathaṃ deva tanme śaṃsitumarhasi |
sarveṣāṃ pitaraḥ pūjyāḥ sarvasampatpradāyinaḥ

पितृमेधं प्रवक्ष्यामि यथावत्तन्मना शृणु ।
देशकालौ विधानं च तत्क्रियायाः शुभाशुभम्

pitṛmedhaṃ pravakṣyāmi yathāvattanmanā śṛṇu |
deśakālau vidhānaṃ ca tatkriyāyāḥ śubhāśubham

लोकेषु पितरः पूज्या देवतानां च देवताः ।
शुचयो निर्मलाः पुण्या दक्षिणां दिशमाश्रिताः

lokeṣu pitaraḥ pūjyā devatānāṃ ca devatāḥ |
śucayo nirmalāḥ puṇyā dakṣiṇāṃ diśamāśritāḥ

यथा वृष्टिं प्रतीक्षन्ते भूमिष्ठाः सर्वजन्तवः ।
पितरश्च तथा लोके पितृमेधं शुभेक्षणे

yathā vṛṣṭiṃ pratīkṣante bhūmiṣṭhāḥ sarvajantavaḥ |
pitaraśca tathā loke pitṛmedhaṃ śubhekṣaṇe

तस्य देशाः कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा सरस्वती ।
प्रभासं पुष्करं चेति तेषु दत्तं महाफलम्

tasya deśāḥ kurukṣetraṃ gayā gaṅgā sarasvatī |
prabhāsaṃ puṣkaraṃ ceti teṣu dattaṃ mahāphalam

तीर्थानि सरितः पुण्या विविक्तानि वनानि च ।
नदीनां पुलिनानीति देशाः श्राद्धस्य पूजिताः

tīrthāni saritaḥ puṇyā viviktāni vanāni ca |
nadīnāṃ pulinānīti deśāḥ śrāddhasya pūjitāḥ

माघप्रोष्ठपदौ मासौ श्राद्धकर्मणि पूजितौ ।
पक्षयोः कृष्णपक्षश्च पूर्वपक्षात्प्रशस्यते

māghaproṣṭhapadau māsau śrāddhakarmaṇi pūjitau |
pakṣayoḥ kṛṣṇapakṣaśca pūrvapakṣātpraśasyate

अमावास्यां त्रयोदश्यां नवम्यां प्रतिपत्सु च ।
तिथिष्वेतासु तुष्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः

amāvāsyāṃ trayodaśyāṃ navamyāṃ pratipatsu ca |
tithiṣvetāsu tuṣyanti datteneha pitāmahāḥ

पूर्वाह्णे शुक्लपक्षे च रात्रौ जन्मदिनेषु वा ।
युग्मेष्वहस्सु च श्राद्धं न च कुर्वीत पण्डितः

pūrvāhṇe śuklapakṣe ca rātrau janmadineṣu vā |
yugmeṣvahassu ca śrāddhaṃ na ca kurvīta paṇḍitaḥ

एष कालो मया प्रोक्तः पितृमेधस्य पूजितः ।
यस्मिंश्च ब्राह्म्णं पात्रं पश्येत्कालः स च स्मृतः

eṣa kālo mayā proktaḥ pitṛmedhasya pūjitaḥ |
yasmiṃśca brāhmṇaṃ pātraṃ paśyetkālaḥ sa ca smṛtaḥ

अपाङ्क्तेया द्विजा वर्ज्या ग्राह्यास्ते पङ्क्तिपावनाः ।
भोजयेद्यदि पापिष्ठाञ्श्राद्धेषु नरकं व्रजेत्

apāṅkteyā dvijā varjyā grāhyāste paṅktipāvanāḥ |
bhojayedyadi pāpiṣṭhāñśrāddheṣu narakaṃ vrajet

वृत्तश्रुतकुलोपेतान्सकलत्रान्गुणान्वितान् ।
तदर्हाञ्श्रोत्रियान्विद्धि ब्राह्मणानयुजः शुभे

vṛttaśrutakulopetānsakalatrānguṇānvitān |
tadarhāñśrotriyānviddhi brāhmaṇānayujaḥ śubhe

एतान्निमन्त्रयोद्विद्वान्पूर्वेद्युः प्रातरेव वा ।
तत्र श्राद्धक्रियां पश्चादारभेत यथाविधि

etānnimantrayodvidvānpūrvedyuḥ prātareva vā |
tatra śrāddhakriyāṃ paścādārabheta yathāvidhi

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ।
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वरा

trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ |
trīṇi cātra praśaṃsanti śaucamakrodhamatvarā

कुतपः खङ्गपात्रं च कुशा दर्भास्तिला मधु ।
कालशाकं गजच्छाया पवित्रं श्राद्धकर्मसु

kutapaḥ khaṅgapātraṃ ca kuśā darbhāstilā madhu |
kālaśākaṃ gajacchāyā pavitraṃ śrāddhakarmasu

तिलानवकिरेत्तत्र नानावर्णान्समन्ततः ।
अशुद्धं पितृयज्ञश्च तिलैः शुध्यति शोभने

tilānavakirettatra nānāvarṇānsamantataḥ |
aśuddhaṃ pitṛyajñaśca tilaiḥ śudhyati śobhane

नीलकाषायवस्त्रं च भिन्नवर्णं नवव्रणम् ।
हीनाङ्गमशुचिं वाऽपि वर्जयेत्तत्र दूरतः

nīlakāṣāyavastraṃ ca bhinnavarṇaṃ navavraṇam |
hīnāṅgamaśuciṃ vā'pi varjayettatra dūrataḥ

कुक्कुटांश्च वराहांश्च नग्नं क्लीबं रजस्वलाम् ।
आयसं त्रपुसीसं च श्राद्धकर्मणि वर्जयेत्

kukkuṭāṃśca varāhāṃśca nagnaṃ klībaṃ rajasvalām |
āyasaṃ trapusīsaṃ ca śrāddhakarmaṇi varjayet

मांसैः प्रीणन्ति पितरो मुद्गमाषयवैरिह ।
शशरौरवमांसेन षण्मासं तृप्तिरिष्यते

māṃsaiḥ prīṇanti pitaro mudgamāṣayavairiha |
śaśarauravamāṃsena ṣaṇmāsaṃ tṛptiriṣyate

संवत्सरं च गव्येन हविषा पायसेन च ।
वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

saṃvatsaraṃ ca gavyena haviṣā pāyasena ca |
vārdhrīṇasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī

आनन्त्याय भवेद्दत्तं खङ्गमांसं पितृक्षये ।
पायसं सतिलं क्षौद्रं खङ्गमांसेन सम्मितम्

ānantyāya bhaveddattaṃ khaṅgamāṃsaṃ pitṛkṣaye |
pāyasaṃ satilaṃ kṣaudraṃ khaṅgamāṃsena sammitam

महाशकलिनो मस्याश्छागो वा सर्वलोहितः ।
कालशाकमितीत्येव तदानन्त्याय कल्पितम्

mahāśakalino masyāśchāgo vā sarvalohitaḥ |
kālaśākamitītyeva tadānantyāya kalpitam

सापूपं सामिषं स्निग्धमाहारमुपकल्पयेत् ।
उपकल्प्य तदाहारं ब्राह्मणानर्चयेत्ततः

sāpūpaṃ sāmiṣaṃ snigdhamāhāramupakalpayet |
upakalpya tadāhāraṃ brāhmaṇānarcayettataḥ

श्मश्रुकर्मशिरः स्नातान्समारोप्यासनं क्रमात् ।
सुगन्धमाल्याभरणैः स्नग्भिरेतान्विभूषयेत्

śmaśrukarmaśiraḥ snātānsamāropyāsanaṃ kramāt |
sugandhamālyābharaṇaiḥ snagbhiretānvibhūṣayet

अलङ्कृत्योपविष्टांस्तान्पिण्डावापं निवेदयेत्

alaṅkṛtyopaviṣṭāṃstānpiṇḍāvāpaṃ nivedayet

ततः प्रस्तीर्य दर्भाणां प्रस्तरं दक्षिणामुखम् ।
तत्समीपेऽग्निमिद्ध्वा च स्वधां च जुहुयात्ततः ।
समीपे त्वग्नीषोमाभ्यां पितृभ्यो जुहुयात्तदा

tataḥ prastīrya darbhāṇāṃ prastaraṃ dakṣiṇāmukham |
tatsamīpe'gnimiddhvā ca svadhāṃ ca juhuyāttataḥ |
samīpe tvagnīṣomābhyāṃ pitṛbhyo juhuyāttadā

तथा दर्भेषु पिण्डांस्त्रीन्निर्वपेद्दक्षिणामुखः ।
अपसव्यमपाङ्गुष्ठं नामधेयपुरस्कृतम्

tathā darbheṣu piṇḍāṃstrīnnirvapeddakṣiṇāmukhaḥ |
apasavyamapāṅguṣṭhaṃ nāmadheyapuraskṛtam

एतेन विधिना दत्तं पितॄणामक्षयं भवेत् ।
ततो विप्रान्यथाशक्ति पूजयेन्नियतः शुचिः ।
सदक्षिणं ससम्भारं यथा तुष्यन्ति ते द्विजाः

etena vidhinā dattaṃ pitṝṇāmakṣayaṃ bhavet |
tato viprānyathāśakti pūjayenniyataḥ śuciḥ |
sadakṣiṇaṃ sasambhāraṃ yathā tuṣyanti te dvijāḥ

यत्र तत्क्रियते तत्र न जल्पन्न जपेन्मिथः ।
नियम्य वाच्यं देहं च श्राद्धकर्म समारभेत्

yatra tatkriyate tatra na jalpanna japenmithaḥ |
niyamya vācyaṃ dehaṃ ca śrāddhakarma samārabhet

ततो निर्वपने वृत्ते तान्पिण्डांस्तदनन्तरम् ।
ब्राह्मणोऽग्निरजो गौर्वा भक्षयेदप्सु वा क्षिपेत्

tato nirvapane vṛtte tānpiṇḍāṃstadanantaram |
brāhmaṇo'gnirajo gaurvā bhakṣayedapsu vā kṣipet

पत्नीं वा मध्यमं पिण्डं पुत्रकामो हि प्राशयेत् ।
आधत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्करस्रजम्

patnīṃ vā madhyamaṃ piṇḍaṃ putrakāmo hi prāśayet |
ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam

तृप्तानुत्थाप्य तान्विप्रानन्नशेषं निवेदयेत् ।
तच्छेषं बहुभिः पश्चात्सभृत्यो भक्षयेन्नरः

tṛptānutthāpya tānviprānannaśeṣaṃ nivedayet |
taccheṣaṃ bahubhiḥ paścātsabhṛtyo bhakṣayennaraḥ

एष प्रोक्तः समासेन पितृयज्ञः सनातनः ।
पितरस्तेन तुष्यन्ति कर्ता च फलमाप्नुयात्

eṣa proktaḥ samāsena pitṛyajñaḥ sanātanaḥ |
pitarastena tuṣyanti kartā ca phalamāpnuyāt

अहन्यहनि वा कुर्यान्मासेमासेऽथवा पुनः ।
संवत्सरं द्विः कुर्याच्च चतुर्वाऽपि स्वशक्तितः

ahanyahani vā kuryānmāsemāse'thavā punaḥ |
saṃvatsaraṃ dviḥ kuryācca caturvā'pi svaśaktitaḥ

दीर्घायुश्च भवेत्स्वस्थः पितृमेधेन वा पुनः ।
सपुत्रो बहुभृत्यश्च प्रभूतधनधान्यवान्

dīrghāyuśca bhavetsvasthaḥ pitṛmedhena vā punaḥ |
saputro bahubhṛtyaśca prabhūtadhanadhānyavān

श्राद्धदः स्वर्गमाप्नोति निर्मलं विविधात्मकम् ।
अप्सरोगणसंघुष्टं विरजस्कमनन्तरम्

śrāddhadaḥ svargamāpnoti nirmalaṃ vividhātmakam |
apsarogaṇasaṃghuṣṭaṃ virajaskamanantaram

श्राद्धानि पुष्टिकामा वै ये प्रकुर्वन्ति पण्डिताः ।
तेषां पुष्टिं प्रजां चैव दास्यन्ति पितरः सदा

śrāddhāni puṣṭikāmā vai ye prakurvanti paṇḍitāḥ |
teṣāṃ puṣṭiṃ prajāṃ caiva dāsyanti pitaraḥ sadā

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुविनाशनम् ।
कुलसन्धारकं चेति श्राद्धमाहुर्मनीषिणः

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ śatruvināśanam |
kulasandhārakaṃ ceti śrāddhamāhurmanīṣiṇaḥ

भगवन्देवदेवेश मृतास्ते भुवि जन्तवः ।
नानाजातिषु जायन्ते शीघ्रं कर्मवशात्पुनः

bhagavandevadeveśa mṛtāste bhuvi jantavaḥ |
nānājātiṣu jāyante śīghraṃ karmavaśātpunaḥ

पितरः स्वस्ति ते तत्र कथं तिष्ठन्ति देववत् ।
पितॄणां कतमो देशः पिण्डानश्नन्ति वै कथम्

pitaraḥ svasti te tatra kathaṃ tiṣṭhanti devavat |
pitṝṇāṃ katamo deśaḥ piṇḍānaśnanti vai katham

अन्ने दत्ते मृतानां तु कथमाप्यायनं भवेत् ।
एवं मया संशयितं भगवन्वक्तुमर्हसि

anne datte mṛtānāṃ tu kathamāpyāyanaṃ bhavet |
evaṃ mayā saṃśayitaṃ bhagavanvaktumarhasi

एतद्विरुद्धं पृच्छन्त्यां रुद्राण्यां परिषद्भृशम् ।
बभूव सर्वा मुदिता श्रोतुं हि परमं हितम्

etadviruddhaṃ pṛcchantyāṃ rudrāṇyāṃ pariṣadbhṛśam |
babhūva sarvā muditā śrotuṃ hi paramaṃ hitam

स्थाने संशयितं देवि शृणु कल्याणि तत्वतः ।
गुह्यानां परमं गुह्यं हितानां परमं हितम्

sthāne saṃśayitaṃ devi śṛṇu kalyāṇi tatvataḥ |
guhyānāṃ paramaṃ guhyaṃ hitānāṃ paramaṃ hitam

यथा देवगणा देवि तथा पितृगणाः प्रिये ।
दक्षिणस्यां दिशि शुभे सर्वे पितृगणाः स्थिताः

yathā devagaṇā devi tathā pitṛgaṇāḥ priye |
dakṣiṇasyāṃ diśi śubhe sarve pitṛgaṇāḥ sthitāḥ

प्रेतानुद्दिश्य या पूजा क्रियते मानुषैरिह ।
तेन तुष्यन्ति पितरो न प्रेताः पितरः स्मृताः

pretānuddiśya yā pūjā kriyate mānuṣairiha |
tena tuṣyanti pitaro na pretāḥ pitaraḥ smṛtāḥ

उत्तरस्यां यथा देवा रमन्ते यज्ञकर्मभिः ।
दक्षिणस्यां तथा देवि तुष्यन्ति विविधैर्मखैः

uttarasyāṃ yathā devā ramante yajñakarmabhiḥ |
dakṣiṇasyāṃ tathā devi tuṣyanti vividhairmakhaiḥ

द्विविधं क्रियते कर्म हव्यकव्यसमाश्रितम् ।
तयोर्हव्यक्रिया देवान्कव्यमाप्यायते पितॄन् ।

dvividhaṃ kriyate karma havyakavyasamāśritam |
tayorhavyakriyā devānkavyamāpyāyate pitṝn |

प्रसव्यं मङ्गलैर्द्रव्यैर्हव्यकर्म विधीयते ।
अपसव्यममङ्गल्यैः कव्यं चापि विधीयते

prasavyaṃ maṅgalairdravyairhavyakarma vidhīyate |
apasavyamamaṅgalyaiḥ kavyaṃ cāpi vidhīyate

सदेवासुरगन्धर्वाः पितॄनभ्यर्चयन्ति च ।
आप्यायन्ते च ते श्राद्धैः पुनराप्याययन्ति तान्

sadevāsuragandharvāḥ pitṝnabhyarcayanti ca |
āpyāyante ca te śrāddhaiḥ punarāpyāyayanti tān

अनिष्टा च पितॄन्पूर्वं यः क्रियां प्रकरोति चेत् ।
रक्षांसि च पिशाचाश्च फलं भोक्ष्यन्ति तस्य तत्

aniṣṭā ca pitṝnpūrvaṃ yaḥ kriyāṃ prakaroti cet |
rakṣāṃsi ca piśācāśca phalaṃ bhokṣyanti tasya tat

हव्यकव्यक्रियास्तस्मात्कर्तव्या भुवि मानुषैः ।
कर्मक्षेत्रं हि मानुष्यं तदन्यत्र न विद्यते

havyakavyakriyāstasmātkartavyā bhuvi mānuṣaiḥ |
karmakṣetraṃ hi mānuṣyaṃ tadanyatra na vidyate

कव्येन सन्ततिर्दृष्टा हव्ये भूतिः पृथग्विधाः ।
इति ते कथितं देवि देवगुह्यं सनातनम्

kavyena santatirdṛṣṭā havye bhūtiḥ pṛthagvidhāḥ |
iti te kathitaṃ devi devaguhyaṃ sanātanam