अध्याय 214: विधि का विधान, और युद्ध एक यज्ञ

महेश्वर उवाच । 13-214-1x
श्रूयतां कारणं देवि यथा हि दुरतिक्रमः ।
विधिः सर्वेषु भूतेषु मर्तव्ये समुपस्थिते

maheśvara uvāca | 13-214-1x
śrūyatāṃ kāraṇaṃ devi yathā hi duratikramaḥ |
vidhiḥ sarveṣu bhūteṣu martavye samupasthite

आयुःक्षयेणोपहिताः समागम्य वरानने ।
कीटाः पतङ्गा बहवः स्थूलाः सूक्ष्माश्च मध्यमाः ।
प्रज्वलत्सु प्रदीपेषु स्वयमेव पतन्ति ते

āyuḥkṣayeṇopahitāḥ samāgamya varānane |
kīṭāḥ pataṅgā bahavaḥ sthūlāḥ sūkṣmāśca madhyamāḥ |
prajvalatsu pradīpeṣu svayameva patanti te

बहूनां मृगयूथानां नानावननिषेविणाम् ।
यस्तु कालं गतस्तेषां स वै पाशेन बध्यते

bahūnāṃ mṛgayūthānāṃ nānāvananiṣeviṇām |
yastu kālaṃ gatasteṣāṃ sa vai pāśena badhyate

सूनार्थं देवि बद्धानां क्षीणायुर्यो निबध्यते ।
अवशो घातकस्याथ हस्तं तदहरेति सः

sūnārthaṃ devi baddhānāṃ kṣīṇāyuryo nibadhyate |
avaśo ghātakasyātha hastaṃ tadahareti saḥ

यथा पक्षिगणाः क्षिप्रं विस्तीर्णाकाशगामिनः ।
क्षीणायुषो निबध्यन्ते शक्ता अपि पलायितुम्

yathā pakṣigaṇāḥ kṣipraṃ vistīrṇākāśagāminaḥ |
kṣīṇāyuṣo nibadhyante śaktā api palāyitum

यथा वारिचरा मीना बहवोऽम्बुजजातयः ।
जालं समधिरोहन्ति स्वयमेव विधेर्वशात्

yathā vāricarā mīnā bahavo'mbujajātayaḥ |
jālaṃ samadhirohanti svayameva vidhervaśāt

शल्यकस्य च जिह्वाग्रं स्वयमारुह्य शोभने ।
आयुःक्षयेणोपहता निबध्यन्ते सरीसृपाः

śalyakasya ca jihvāgraṃ svayamāruhya śobhane |
āyuḥkṣayeṇopahatā nibadhyante sarīsṛpāḥ

कृषतां कर्षकाणां च नास्ति बुद्धिर्विहिंसने ।
अथैषां लाङ्गलाग्राद्यैर्हन्यन्ते जन्तवोऽक्षयाः

kṛṣatāṃ karṣakāṇāṃ ca nāsti buddhirvihiṃsane |
athaiṣāṃ lāṅgalāgrādyairhanyante jantavo'kṣayāḥ

पादाग्रेणैव चैकेन यां हिंसां कुरुते नरः ।
मातङ्गोपि न तां कुर्यात्कूरो जन्मशतैरपि

pādāgreṇaiva caikena yāṃ hiṃsāṃ kurute naraḥ |
mātaṅgopi na tāṃ kuryātkūro janmaśatairapi

म्रियन्ते यैर्हि मर्तव्यं न तान्घ्नन्ति कृषीवलाः ।
कृषामीति मनस्तस्य नास्ति चिन्ता विहिंसने

mriyante yairhi martavyaṃ na tānghnanti kṛṣīvalāḥ |
kṛṣāmīti manastasya nāsti cintā vihiṃsane

तस्माज्जीवसहस्राणि हत्वाऽपि न स लिप्यते ।
विधिना स हतः पूर्वं पश्चात्प्राणि विपद्यते ।
एवं सर्वेषु भूतेषु विधिर्हि दुरतिक्रमः

tasmājjīvasahasrāṇi hatvā'pi na sa lipyate |
vidhinā sa hataḥ pūrvaṃ paścātprāṇi vipadyate |
evaṃ sarveṣu bhūteṣu vidhirhi duratikramaḥ

गतायुषा मुहूर्तं तु न शक्यमुपजीवितुम् ।
जीवितव्ये न मर्तव्यं न भूतं न भविष्यति

gatāyuṣā muhūrtaṃ tu na śakyamupajīvitum |
jīvitavye na martavyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

शुभाशुभं कर्मफलं न शक्यमतिवर्तितुम् ।
तथा ताभिश्च मर्तव्यं मोक्तव्याश्चैव तास्तथा

śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ na śakyamativartitum |
tathā tābhiśca martavyaṃ moktavyāścaiva tāstathā

रन्तिदेवस्य गावो वै विधेर्हि वशमागताः ।
स्वयमायान्ति गावो वै हन्यन्ते यत्र सुन्दरि

rantidevasya gāvo vai vidherhi vaśamāgatāḥ |
svayamāyānti gāvo vai hanyante yatra sundari

गवां वै हन्यमानानां रुधिरप्रभवा नदी ।
चर्मण्वतीति विख्याता खुरशृङ्गास्थिदुर्गमा

gavāṃ vai hanyamānānāṃ rudhiraprabhavā nadī |
carmaṇvatīti vikhyātā khuraśṛṅgāsthidurgamā

रुधिरं तां नदीं प्राप्य तोयं भवति शोभने ।
मेध्यं पुण्यं पवित्रं च गन्धवर्णरसैर्युतम्

rudhiraṃ tāṃ nadīṃ prāpya toyaṃ bhavati śobhane |
medhyaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca gandhavarṇarasairyutam

तत्राऽभिषेकं कुर्वन्ति कृतजप्याः कृताह्निकाः ।
द्विजा देवगणाश्चापि लोकपाला महेश्वराः

tatrā'bhiṣekaṃ kurvanti kṛtajapyāḥ kṛtāhnikāḥ |
dvijā devagaṇāścāpi lokapālā maheśvarāḥ

तस्य राज्ञः सदा सत्रे स्वयमागम्य सुन्दरि ।
विधिना पूर्वदृष्टेन तन्मांसमुपकल्पितम् ।
मन्त्रवत्प्रतिगृह्णन्ति यतान्यायं यताविधि

tasya rājñaḥ sadā satre svayamāgamya sundari |
vidhinā pūrvadṛṣṭena tanmāṃsamupakalpitam |
mantravatpratigṛhṇanti yatānyāyaṃ yatāvidhi

समांसं च सदा ह्यन्नं शतशोऽथ सहस्रशः ।
भुञ्जानानां द्विजातीनामस्तमेति दिवाकरः

samāṃsaṃ ca sadā hyannaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
bhuñjānānāṃ dvijātīnāmastameti divākaraḥ

गावो यास्तत्र हन्यन्ते राज्ञस्तस्य क्रतूत्तमे ।
पठ्यमानेषु मन्त्रेषु यथान्यायं यथाविधि

gāvo yāstatra hanyante rājñastasya kratūttame |
paṭhyamāneṣu mantreṣu yathānyāyaṃ yathāvidhi

ताश्च स्वर्गं गता गावो रन्तिदेवश्च पार्थिवः ।
सदा सत्रविधानेन सिद्धिं प्राप्तो नरोत्तमः

tāśca svargaṃ gatā gāvo rantidevaśca pārthivaḥ |
sadā satravidhānena siddhiṃ prāpto narottamaḥ

अथ यस्तु सहायार्थमुक्तः स्यात्पार्थिवैर्नरैः ।
भोगानां संविभागेन वस्त्राभरणभूषणैः

atha yastu sahāyārthamuktaḥ syātpārthivairnaraiḥ |
bhogānāṃ saṃvibhāgena vastrābharaṇabhūṣaṇaiḥ

सहभोजनसम्बद्धैः सत्कारैर्विविधैरपि ।
सहायकाले सम्प्राप्ते सङ्ग्रामे शस्त्रमुद्धरेत्

sahabhojanasambaddhaiḥ satkārairvividhairapi |
sahāyakāle samprāpte saṅgrāme śastramuddharet

व्यूढानीके यथा सास्त्रं सेनयोरुभयोरपि ।
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णे पदातिबलसङ्कुले ।
चामरच्छत्रशबले ध्वजचर्मायुधोज्ज्वले

vyūḍhānīke yathā sāstraṃ senayorubhayorapi |
hastyaśvarathasampūrṇe padātibalasaṅkule |
cāmaracchatraśabale dhvajacarmāyudhojjvale

शक्तितोमरकुन्तासिशूलमुद्गरपाणिभिः ।
कूटमुद्गरचापेषु मुसुण्ठीजुष्टमुष्टिभिः

śaktitomarakuntāsiśūlamudgarapāṇibhiḥ |
kūṭamudgaracāpeṣu musuṇṭhījuṣṭamuṣṭibhiḥ

भिण्डिपालगदाचक्रप्रासकर्पटधारिभिः ।
नानाप्रहरणैर्योधैः सेनयोरुभयोरपि ।
युद्धशौण्डैः प्रगर्जद्भिर्वृषेषु वृषभैरिव

bhiṇḍipālagadācakraprāsakarpaṭadhāribhiḥ |
nānāpraharaṇairyodhaiḥ senayorubhayorapi |
yuddhaśauṇḍaiḥ pragarjadbhirvṛṣeṣu vṛṣabhairiva

शङ्खदुन्दुभिनादेन नानातूर्यरवेण च ।
हयहेषितशब्देन कुञ्जराणां तु बृंहितैः

śaṅkhadundubhinādena nānātūryaraveṇa ca |
hayaheṣitaśabdena kuñjarāṇāṃ tu bṛṃhitaiḥ

योधानां सिंहनादैश्च घण्टानां शिञ्जितस्वनैः ।
दिशश्च विदिशश्चैव समन्ताद्बधिरीकृताः

yodhānāṃ siṃhanādaiśca ghaṇṭānāṃ śiñjitasvanaiḥ |
diśaśca vidiśaścaiva samantādbadhirīkṛtāḥ

ग्रीष्मान्तेष्विव गर्जद्भिर्नभशीव बलाहकैः ।
रथनेमिखुरोद्धूतैररुणै रणरेणुभिः ।
कपिलाभिरिवाकाशे छाद्यमाने समन्ततः

grīṣmānteṣviva garjadbhirnabhaśīva balāhakaiḥ |
rathanemikhuroddhūtairaruṇai raṇareṇubhiḥ |
kapilābhirivākāśe chādyamāne samantataḥ

प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते योधानां तत्र सेनयोः ।
तेषां प्रहारक्षतजं रक्तचन्दनसन्निभम्

pravṛtte śastrasampāte yodhānāṃ tatra senayoḥ |
teṣāṃ prahārakṣatajaṃ raktacandanasannibham

तेषामस्राणि गात्रेभ्य स्रवन्ते रणमूर्धनि ।
पलाशाशोकपुष्पाणां जङ्गमा इव राशयः

teṣāmasrāṇi gātrebhya sravante raṇamūrdhani |
palāśāśokapuṣpāṇāṃ jaṅgamā iva rāśayaḥ

रणे समभिवर्तन्त उद्यतायुधपाणयः ।
शोभमाना रणे शूरा आह्वयन्तः परस्परम्

raṇe samabhivartanta udyatāyudhapāṇayaḥ |
śobhamānā raṇe śūrā āhvayantaḥ parasparam

हन्यमानेष्वभिघ्नत्सु शूरेषु रणसङ्कटे ।
पृष्ठं दत्त्वा च ये तत्र नायकस्य नराधमाः

hanyamāneṣvabhighnatsu śūreṣu raṇasaṅkaṭe |
pṛṣṭhaṃ dattvā ca ye tatra nāyakasya narādhamāḥ

अनाहता निवर्तन्ते नायके चाप्यनीप्सति ।
ते दुष्कृतं प्रपद्यन्ते नायकस्याखिलं नराः ।
यच्चास्ति सुकृतं तेषां युज्यते तेन नायकः

anāhatā nivartante nāyake cāpyanīpsati |
te duṣkṛtaṃ prapadyante nāyakasyākhilaṃ narāḥ |
yaccāsti sukṛtaṃ teṣāṃ yujyate tena nāyakaḥ

अहिंसा परमो धर्म इति येऽपि नरा विदुः ।
सङ्ग्रामेषु न युध्यन्ते भृत्याश्चैवानुरूपतः ।
नरकं यान्ति ते घोरं भर्तृपिण्डापहारिणइः

ahiṃsā paramo dharma iti ye'pi narā viduḥ |
saṅgrāmeṣu na yudhyante bhṛtyāścaivānurūpataḥ |
narakaṃ yānti te ghoraṃ bhartṛpiṇḍāpahāriṇaiḥ

यस्तु प्राणान्परित्यज्य प्रविशेदुद्यतायुधः ।
सङ्ग्राममग्निप्रतिमं पतह्ग इव निर्भयः ।
स्वर्गमाविशते प्रेत्य ज्ञात्वा योधस्य निश्चयम्

yastu prāṇānparityajya praviśedudyatāyudhaḥ |
saṅgrāmamagnipratimaṃ patahga iva nirbhayaḥ |
svargamāviśate pretya jñātvā yodhasya niścayam

आविष्टश्चैव सत्त्वेन सघृणो जायते नरः ।
प्रहारैर्नन्दयेद्देवि सत्वेनाधिष्ठितो हि सः ।
प्रहारव्यथितश्चैव न वैक्लब्यमुपैति सः

āviṣṭaścaiva sattvena saghṛṇo jāyate naraḥ |
prahārairnandayeddevi satvenādhiṣṭhito hi saḥ |
prahāravyathitaścaiva na vaiklabyamupaiti saḥ

यस्तु स्वं नायकं रक्षेदतिघोरे रणाङ्कणे ।
तापयन्नरिसैन्यानि सिंहो मृगगणानिव ।
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यो रणाजिरे

yastu svaṃ nāyakaṃ rakṣedatighore raṇāṅkaṇe |
tāpayannarisainyāni siṃho mṛgagaṇāniva |
āditya iva madhyāhne durnirīkṣyo raṇājire

निर्दयो यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरन्नुद्यतायुधः ।
यजते स तु पूतात्मा सङ्ग्रामेण महाक्रतुम्

nirdayo yastu saṅgrāme praharannudyatāyudhaḥ |
yajate sa tu pūtātmā saṅgrāmeṇa mahākratum

चर्म कृष्णाजिनं तस्य दन्तकाष्ठं धनुः स्मृतम् ।
रथो वेदिर्ध्वजो यूपः कुशाश्च रथरश्मयः

carma kṛṣṇājinaṃ tasya dantakāṣṭhaṃ dhanuḥ smṛtam |
ratho vedirdhvajo yūpaḥ kuśāśca ratharaśmayaḥ

मानो दर्पस्त्वहङ्कारस्त्रयस्त्रेताग्नयः स्मृताः ।
प्रमोदश्च स्रुवस्तस्य उपाध्यायो हि सारथिः

māno darpastvahaṅkārastrayastretāgnayaḥ smṛtāḥ |
pramodaśca sruvastasya upādhyāyo hi sārathiḥ

स्रुग्भाण्डं चापि यत्किञ्चिद्यज्ञोपकरणानि च ।
आयुधान्यस्य तत्सर्वं समिधः सायकाः स्मृताः

srugbhāṇḍaṃ cāpi yatkiñcidyajñopakaraṇāni ca |
āyudhānyasya tatsarvaṃ samidhaḥ sāyakāḥ smṛtāḥ

स्वेदस्रवश्च गात्रेभ्यः क्षौद्रं तस्य यशस्विनः ।
पुरोडाशा नृशीर्षाणि रुधिरं चाहुतिः स्मृता ।
तूणाश्चैव चरुर्ज्ञेया वसोर्धारा वसाः स्मृताः

svedasravaśca gātrebhyaḥ kṣaudraṃ tasya yaśasvinaḥ |
puroḍāśā nṛśīrṣāṇi rudhiraṃ cāhutiḥ smṛtā |
tūṇāścaiva carurjñeyā vasordhārā vasāḥ smṛtāḥ

क्रव्यादा भूतसङ्घाश्च तस्मिन्यज्ञे द्विजतयः ।
तेषां भक्षान्नपानानि हता नृगजवाजिनः ।
भुञ्जते ते यथाकामं यता यज्ञे किमिच्छति

kravyādā bhūtasaṅghāśca tasminyajñe dvijatayaḥ |
teṣāṃ bhakṣānnapānāni hatā nṛgajavājinaḥ |
bhuñjate te yathākāmaṃ yatā yajñe kimicchati

निहतानां तु योधानां वस्त्राभरणभूषणम् ।
हिरण्यं च सुवर्णं च यद्वै यज्ञस्य दक्षिणा

nihatānāṃ tu yodhānāṃ vastrābharaṇabhūṣaṇam |
hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca yadvai yajñasya dakṣiṇā

यस्तत्र हन्यते देवि गजस्कन्धगतो नरः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति रणेष्वभिमुखो हतः

yastatra hanyate devi gajaskandhagato naraḥ |
brahmalokamavāpnoti raṇeṣvabhimukho hataḥ

रथमध्यगतो वाऽपि हयपृष्ठगतोपि वा ।
हन्यते यस्तु सङ्ग्रामे शक्रलोके महीयते

rathamadhyagato vā'pi hayapṛṣṭhagatopi vā |
hanyate yastu saṅgrāme śakraloke mahīyate

स्वर्गे हताः प्रपूज्यते हन्ता त्वत्रैव पूज्यते ।
द्वावेतौ सुखमेधेते हन्ता यश्चैव हन्यते

svarge hatāḥ prapūjyate hantā tvatraiva pūjyate |
dvāvetau sukhamedhete hantā yaścaiva hanyate

तस्मात्सङ्ग्राममासाद्य प्रहर्तव्यमभीतवत्

tasmātsaṅgrāmamāsādya prahartavyamabhītavat

निर्भयो यस्तु सङ्ग्रामे यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरेदुद्यतायुधः ।
यथा नदीसहस्राणि प्रविष्टानि महोदधिम्

nirbhayo yastu saṅgrāme yastu saṅgrāme praharedudyatāyudhaḥ |
yathā nadīsahasrāṇi praviṣṭāni mahodadhim

तथा सर्वे न सन्देहो धर्मा धर्मभृतांवरम् ।
प्रविष्टा राजधर्मेण आचारविनयस्तथा

tathā sarve na sandeho dharmā dharmabhṛtāṃvaram |
praviṣṭā rājadharmeṇa ācāravinayastathā

वेदोक्ताश्चैव ये धर्माः पाषण्डेषु च कीर्तिताः ।
तथैव मानुषा धर्मा धर्माश्चान्ये तथेतरे

vedoktāścaiva ye dharmāḥ pāṣaṇḍeṣu ca kīrtitāḥ |
tathaiva mānuṣā dharmā dharmāścānye tathetare

देशजातिकुलानां च ग्रामधर्मास्तथैव च ।
ये धर्माः पार्वतीयेषु ये धर्माः पत्तनादिषु ।
तेषां पूर्वप्रवृत्तानां कर्तव्यं परिरक्षणम्

deśajātikulānāṃ ca grāmadharmāstathaiva ca |
ye dharmāḥ pārvatīyeṣu ye dharmāḥ pattanādiṣu |
teṣāṃ pūrvapravṛttānāṃ kartavyaṃ parirakṣaṇam

धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यः पार्थिवेन विशेषतः

dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ |
tasmāddharmo na hantavyaḥ pārthivena viśeṣataḥ

प्रजाः पालयते यत्र धर्मेण वसुधाधिपः ।
षट्कर्मनिरता विप्राः पूज्यन्ते पितृदेवताः

prajāḥ pālayate yatra dharmeṇa vasudhādhipaḥ |
ṣaṭkarmaniratā viprāḥ pūjyante pitṛdevatāḥ

नैव तस्मिन्ननावृष्टिर्न रोगा नाप्युपद्रवाः ।
धर्मशीलाः प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरते नृपे

naiva tasminnanāvṛṣṭirna rogā nāpyupadravāḥ |
dharmaśīlāḥ prajāḥ sarvāḥ svadharmanirate nṛpe

एष्टव्यः सततं देवि युक्ताचारो नराधिपः ।
छिद्रज्ञश्चैव शत्रूणामप्रमत्तः प्रतापवान्

eṣṭavyaḥ satataṃ devi yuktācāro narādhipaḥ |
chidrajñaścaiva śatrūṇāmapramattaḥ pratāpavān

शूद्राः पृथिव्यां बहवो राज्ञां बहुविनाशकाः ।
तस्मात्प्रमादं सुश्रोणि न कुर्यात्पण्डितो नृपः

śūdrāḥ pṛthivyāṃ bahavo rājñāṃ bahuvināśakāḥ |
tasmātpramādaṃ suśroṇi na kuryātpaṇḍito nṛpaḥ

तेषु मित्रेषु त्यक्तेषु तथा मर्त्येषु हस्तिषु ।
विस्रम्भो नोपगन्तव्यः स्नानपानेषु नित्यशः

teṣu mitreṣu tyakteṣu tathā martyeṣu hastiṣu |
visrambho nopagantavyaḥ snānapāneṣu nityaśaḥ

राज्ञो वल्लभतामेति कुलं भावयते स्वकम् ।
यस्तु राष्ट्रहितार्थाय गोब्राह्मणकृते तथा ।
बन्दीग्रहाय मित्रार्थे प्राणांस्त्यजति दुस्त्यजान्

rājño vallabhatāmeti kulaṃ bhāvayate svakam |
yastu rāṣṭrahitārthāya gobrāhmaṇakṛte tathā |
bandīgrahāya mitrārthe prāṇāṃstyajati dustyajān

सर्वकामदुघां धेनुं धरणीं लोकधारिणीम् ।
समुद्रान्तां वरारोहे सशैलवनकाननाम्

sarvakāmadughāṃ dhenuṃ dharaṇīṃ lokadhāriṇīm |
samudrāntāṃ varārohe saśailavanakānanām

दद्याद्देवि द्विजातिभ्यो वसुपूर्णां वसुन्धराम् ।
न तत्समं वरारोहे प्राणत्यागी विशिष्यते

dadyāddevi dvijātibhyo vasupūrṇāṃ vasundharām |
na tatsamaṃ varārohe prāṇatyāgī viśiṣyate

सहस्रमपि यज्ञानां यजते च यतर्द्धिमान् ।
यज्ञैस्तस्य किमाश्चर्यं प्राणत्यागः सुदुष्करः

sahasramapi yajñānāṃ yajate ca yatarddhimān |
yajñaistasya kimāścaryaṃ prāṇatyāgaḥ suduṣkaraḥ

तस्मात्सर्वेषु यज्ञेषु प्राणयज्ञो विशिष्यते ।
एवं सङ्ग्रामयज्ञास्ते यथार्थं समुदाहृताः

tasmātsarveṣu yajñeṣu prāṇayajño viśiṣyate |
evaṃ saṅgrāmayajñāste yathārthaṃ samudāhṛtāḥ