अध्याय 213: अहिंसा, और कोई पूर्ण अहिंसक क्यों नहीं

देवदेव महादेव सर्वदेवनमस्कृत ।
यानि धर्मरहस्यानि श्रोतुमिच्छामि तान्यहम्

devadeva mahādeva sarvadevanamaskṛta |
yāni dharmarahasyāni śrotumicchāmi tānyaham

रहस्यं श्रूयतां देवि मानुषाणां सुखावहम् ।
नपुंसकेषु वन्ध्यासु वियोनौ पृथिवीतले

rahasyaṃ śrūyatāṃ devi mānuṣāṇāṃ sukhāvaham |
napuṃsakeṣu vandhyāsu viyonau pṛthivītale

उत्सर्गो रेतसस्तेषु न कार्यो धर्मकाङ्क्षिभिः ।
एतेषु बीजं प्रक्षिप्तं न च रोहति वै प्रिये

utsargo retasasteṣu na kāryo dharmakāṅkṣibhiḥ |
eteṣu bījaṃ prakṣiptaṃ na ca rohati vai priye

यत्र वा तत्र वा बीजं धर्मार्थीं नोत्सृजेत्पुनः ।
नरो बीजविनाशेन लिप्यते ब्रह्महत्यया

yatra vā tatra vā bījaṃ dharmārthīṃ notsṛjetpunaḥ |
naro bījavināśena lipyate brahmahatyayā

अहिंसा परमो धर्म अहिंसा परमं सुखम् ।
अहिंसा धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु परमं पदम्

ahiṃsā paramo dharma ahiṃsā paramaṃ sukham |
ahiṃsā dharmaśāstreṣu sarveṣu paramaṃ padam

देवतातिथिशुश्रूषा सततं धर्मशीलता ।
वेदाध्ययनयज्ञाश्च तपो दानं दमस्तथा

devatātithiśuśrūṣā satataṃ dharmaśīlatā |
vedādhyayanayajñāśca tapo dānaṃ damastathā

आचार्यगुरुशुश्रूषा तीर्थाभिगमनं तथा ।
अहिंसाया वरारोहे कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ācāryaguruśuśrūṣā tīrthābhigamanaṃ tathā |
ahiṃsāyā varārohe kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातं परमार्चितम्

etatte paramaṃ guhyamākhyātaṃ paramārcitam

यद्यधर्मस्तु हिंसायां किमर्थममरोत्तम ।
यज्ञेषु पशुबन्धेषु हन्यन्ते पशवो द्विजैः

yadyadharmastu hiṃsāyāṃ kimarthamamarottama |
yajñeṣu paśubandheṣu hanyante paśavo dvijaiḥ

कथं च भगवन्भूयो हिंसमाना नराधिपाः ।
स्वर्गं सुदुर्गमं यान्ति तदा स्म रिपुसूदन

kathaṃ ca bhagavanbhūyo hiṃsamānā narādhipāḥ |
svargaṃ sudurgamaṃ yānti tadā sma ripusūdana

यस्यैव गोसहस्राणि विंशतिः स्वादिकानि तु ।
अहन्यहनि हन्यन्ते द्विजानां मांसकारणात्

yasyaiva gosahasrāṇi viṃśatiḥ svādikāni tu |
ahanyahani hanyante dvijānāṃ māṃsakāraṇāt

समांसं तु स दत्त्वाऽन्नं रन्तिदेवो नराधिपः ।
कथं स्वर्गमनुप्राप्तः परं कौतूहलं हि मे

samāṃsaṃ tu sa dattvā'nnaṃ rantidevo narādhipaḥ |
kathaṃ svargamanuprāptaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me

किन्तु धर्मं न शृण्वन्ति न श्रद्दधति वा श्रुतम् ।
मृयां वै विनिर्गत्य मृगान्हन्ति नराधिपाः

kintu dharmaṃ na śṛṇvanti na śraddadhati vā śrutam |
mṛyāṃ vai vinirgatya mṛgānhanti narādhipāḥ

एतत्सर्वं विशेषेण विस्तरेण वृषध्वज ।
श्रोतुमिच्छामि सर्वज्ञ तत्त्वमद्य ममोच्यताम्

etatsarvaṃ viśeṣeṇa vistareṇa vṛṣadhvaja |
śrotumicchāmi sarvajña tattvamadya mamocyatām

बहुमान्यमिदं देवि नास्ति कश्चिदहिंसकः ।
श्रूयतां कारणं चात्र यथाऽनेकविधं भवेत्

bahumānyamidaṃ devi nāsti kaścidahiṃsakaḥ |
śrūyatāṃ kāraṇaṃ cātra yathā'nekavidhaṃ bhavet

दृश्यते चापि लोकेऽस्मिन्न हि कश्चिदहिंसकः ।
धरणीसंश्रिता देवि सुसूक्ष्मांश्चैव मध्यमान्

dṛśyate cāpi loke'sminna hi kaścidahiṃsakaḥ |
dharaṇīsaṃśritā devi susūkṣmāṃścaiva madhyamān

सञ्चरंश्चरणाभ्यां च हन्ति जीवाननेकशः ।
अज्ञानाज्ज्ञानतो वाऽपि यो जीवः शयनासनात् ।
उपाविशञ्शयानश्च हन्ति जीवाननेकशः

sañcaraṃścaraṇābhyāṃ ca hanti jīvānanekaśaḥ |
ajñānājjñānato vā'pi yo jīvaḥ śayanāsanāt |
upāviśañśayānaśca hanti jīvānanekaśaḥ

शिरोवस्त्रेषु ये जीवा नरणां स्वेदसम्भवाः ।
तांश्च हिंसन्ति सततं दंशांश्च मशकानपि

śirovastreṣu ye jīvā naraṇāṃ svedasambhavāḥ |
tāṃśca hiṃsanti satataṃ daṃśāṃśca maśakānapi

जले जीवास्तथाऽऽकाशे पृथिवी जीवमालिनी ।
एवं जीवाकुले लोके कोसौ स्याद्यस्त्वहिंसकः

jale jīvāstathā''kāśe pṛthivī jīvamālinī |
evaṃ jīvākule loke kosau syādyastvahiṃsakaḥ

स्थूलमध्यमसूक्ष्मैश्च स्वेदवारिमहीरुहैः ।
दृश्यरूपैरदृश्यैश्च नानारूपैश्च भामिनि

sthūlamadhyamasūkṣmaiśca svedavārimahīruhaiḥ |
dṛśyarūpairadṛśyaiśca nānārūpaiśca bhāmini

जीवैस्ततमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा ।
अन्योन्यं ते च हिंसन्ति दुर्बलान्बलवत्तराः

jīvaistatamidaṃ sarvamākāśaṃ pṛthivī tathā |
anyonyaṃ te ca hiṃsanti durbalānbalavattarāḥ

मत्स्या मत्स्यान्ग्रसन्तीह खगाश्चैव खगांस्तथा ।
सरीसृपैश्च जीवन्ति कपोताद्या विहङ्गमाः

matsyā matsyāngrasantīha khagāścaiva khagāṃstathā |
sarīsṛpaiśca jīvanti kapotādyā vihaṅgamāḥ

भूचराः खेचराश्चान्ये क्रव्यादा मांसगृद्धिनः ।
समृद्धाः परमांसैस्तु भक्षेरंस्तेऽपि चापरैः

bhūcarāḥ khecarāścānye kravyādā māṃsagṛddhinaḥ |
samṛddhāḥ paramāṃsaistu bhakṣeraṃste'pi cāparaiḥ

सत्वैः सत्वानि जीवन्ति शतशोथ सहस्रशः ।
अपीडयित्वा नैवान्यं जीवा जीवन्ति सुन्दरि

satvaiḥ satvāni jīvanti śataśotha sahasraśaḥ |
apīḍayitvā naivānyaṃ jīvā jīvanti sundari

स्थूलकायस्य सत्वस्य खरस्य महिषस्य च ।
जीवस्यैकस्य मांसेन पयसा रुधिरेण वा ।
तृप्यन्ते बहवो जीवाः क्रव्यादा मांसजीविनः

sthūlakāyasya satvasya kharasya mahiṣasya ca |
jīvasyaikasya māṃsena payasā rudhireṇa vā |
tṛpyante bahavo jīvāḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ

एको जीवसहस्राणि सदा खादति मानवः ।
अन्नाद्यस्य च भोगेन दान्यसंज्ञानि यानि तु

eko jīvasahasrāṇi sadā khādati mānavaḥ |
annādyasya ca bhogena dānyasaṃjñāni yāni tu

मांसधान्यैः सबीजैश्च भोजनं परिवर्जयेत्

māṃsadhānyaiḥ sabījaiśca bhojanaṃ parivarjayet

त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्तरात्रं तथाऽपि वा ।
धान्यानि यो न हिंसेताहिंसकः परिकीर्तितः

trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptarātraṃ tathā'pi vā |
dhānyāni yo na hiṃsetāhiṃsakaḥ parikīrtitaḥ

नाश्नाति यावतो जीवस्तावत्पुण्येन युज्यते ।
आहारस्य वियोगेन शरीरं परितप्यते

nāśnāti yāvato jīvastāvatpuṇyena yujyate |
āhārasya viyogena śarīraṃ paritapyate

तप्यमाने शरीरे तु शरीरे चेन्द्रियाणि तु ।
वशे तिष्ठन्ति सुश्रोणि नृपाणामिव किंकराः

tapyamāne śarīre tu śarīre cendriyāṇi tu |
vaśe tiṣṭhanti suśroṇi nṛpāṇāmiva kiṃkarāḥ

निरुणद्धीन्द्रियाण्येव स सुखी स विचक्षणः ।
इन्द्रियाणां निरोधेन दानेन च दमेन च ।
नरः सर्वमवाप्नोति मनसा यद्यधिच्छति

niruṇaddhīndriyāṇyeva sa sukhī sa vicakṣaṇaḥ |
indriyāṇāṃ nirodhena dānena ca damena ca |
naraḥ sarvamavāpnoti manasā yadyadhicchati

एवं मूलमर्हिसाया उपवासः प्रकीर्तितः

evaṃ mūlamarhisāyā upavāsaḥ prakīrtitaḥ

आहारं कुरुते यस्तु भूमिमाक्रमते च यः ।
सर्वे ते हिंसका देवि यथा धर्मेषु दृश्यते

āhāraṃ kurute yastu bhūmimākramate ca yaḥ |
sarve te hiṃsakā devi yathā dharmeṣu dṛśyate

यथैवाहिंसको देवि तत्वतो ज्ञायते नरः ।
तथा ते सम्प्रवक्ष्यामि श्रूयतां धर्मचारिणि

yathaivāhiṃsako devi tatvato jñāyate naraḥ |
tathā te sampravakṣyāmi śrūyatāṃ dharmacāriṇi

फलानि मूलपर्णानि भस्म वा योपि भक्षयेत् ।
अलेख्यमिव निश्चेष्टं तं मन्येऽहमहिंसकम्

phalāni mūlaparṇāni bhasma vā yopi bhakṣayet |
alekhyamiva niśceṣṭaṃ taṃ manye'hamahiṃsakam

आरम्भा हिंसया युक्ता धूमेनाग्निरिवावृताः ।
तस्माद्यस्तु निराहारस्तं मन्येऽहमहिंसकम्

ārambhā hiṃsayā yuktā dhūmenāgnirivāvṛtāḥ |
tasmādyastu nirāhārastaṃ manye'hamahiṃsakam

यस्तु सर्वं समुत्सृज्य दीक्षित्वा नियतः शुचिः ।
कृत्वा मण्डलमर्यादां सङ्कल्पं कुरुते नरः

yastu sarvaṃ samutsṛjya dīkṣitvā niyataḥ śuciḥ |
kṛtvā maṇḍalamaryādāṃ saṅkalpaṃ kurute naraḥ

यावज्जीवमनाशित्वा कालकाङ्क्षी दृढव्रतः ।
ध्यानेन तपसा युक्तस्तं मन्येऽहमहिंसकम्

yāvajjīvamanāśitvā kālakāṅkṣī dṛḍhavrataḥ |
dhyānena tapasā yuktastaṃ manye'hamahiṃsakam

अन्यथा हि न पश्यामि नरो यः स्यादहिंसकः ।
बहु चिन्त्यमिदं देवि नास्ति कश्चिदहिंसकः

anyathā hi na paśyāmi naro yaḥ syādahiṃsakaḥ |
bahu cintyamidaṃ devi nāsti kaścidahiṃsakaḥ

यतो यतो महाभागे हिंसा स्यान्महती ततः ।
निवृत्तो मधुमांसाभ्यां हिंसा त्वल्पतरा भवेत्

yato yato mahābhāge hiṃsā syānmahatī tataḥ |
nivṛtto madhumāṃsābhyāṃ hiṃsā tvalpatarā bhavet

निवृत्तिः परमो धर्मो निवृत्तिः परमं सुखम् ।
मनसा विनिवृत्तानां धर्मस्य निचयो महान्

nivṛttiḥ paramo dharmo nivṛttiḥ paramaṃ sukham |
manasā vinivṛttānāṃ dharmasya nicayo mahān

मनःपूर्वागमा धर्मा अधर्माश्च न संशयः ।
मनसा बध्यते चापि मुच्यते चापि मानवः

manaḥpūrvāgamā dharmā adharmāśca na saṃśayaḥ |
manasā badhyate cāpi mucyate cāpi mānavaḥ

निगृहीते भवेत्स्वर्गो विसृष्टे नरको ध्रुवः ।
घातकः शस्त्रमुद्यम्य मनसा चिन्तयेद्यदि

nigṛhīte bhavetsvargo visṛṣṭe narako dhruvaḥ |
ghātakaḥ śastramudyamya manasā cintayedyadi

आयुःक्षयं गतेऽन्येषां मृते तु प्रहराम्यहम् ।
इति यो घातको हन्यान्न स पापेन लिप्यते

āyuḥkṣayaṃ gate'nyeṣāṃ mṛte tu praharāmyaham |
iti yo ghātako hanyānna sa pāpena lipyate

विधिना निहताः पूर्वं निमित्तं स तु घातकः ।
विधिर्हि बलवान्देवि दुस्त्यजं वै पुराकृतम्

vidhinā nihatāḥ pūrvaṃ nimittaṃ sa tu ghātakaḥ |
vidhirhi balavāndevi dustyajaṃ vai purākṛtam

जीवाः पुराकृतेनैव तिर्यग्योनिसरीसृपाः ।
नानायोनिषु जायन्ते स्वकर्मपरिवेष्टिताः

jīvāḥ purākṛtenaiva tiryagyonisarīsṛpāḥ |
nānāyoniṣu jāyante svakarmapariveṣṭitāḥ

नानाविधविचित्राङ्गा नानाशौर्यपराक्रमाः ।
नानाभूमिप्रदेशेषु नानाहारश्च जन्तवः

nānāvidhavicitrāṅgā nānāśauryaparākramāḥ |
nānābhūmipradeśeṣu nānāhāraśca jantavaḥ

जायमानस्य जीवस्य मृत्युः पूर्वं प्रजायते ।
सुखं वा यदि वा दुःखं यथापूर्वं कृतं तु वा

jāyamānasya jīvasya mṛtyuḥ pūrvaṃ prajāyate |
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ yathāpūrvaṃ kṛtaṃ tu vā

प्राप्नुवन्ति नरा मृत्युं यदा यत्र च येन च ।
नातिक्रान्तुं हि शक्यः स्यान्निदेशः पूर्वकर्मणः

prāpnuvanti narā mṛtyuṃ yadā yatra ca yena ca |
nātikrāntuṃ hi śakyaḥ syānnideśaḥ pūrvakarmaṇaḥ

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु विधिर्जागर्ति जन्तुषु ।
न हि तस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यो न च मध्यमः

apramattaḥ pramatteṣu vidhirjāgarti jantuṣu |
na hi tasya priyaḥ kaścinna dveṣyo na ca madhyamaḥ

समः सर्वेषु भूतेषु कालः कालं निरीक्षते ।
गतायुषो ह्याक्षिपते जीवः सर्वस्य देहिनः

samaḥ sarveṣu bhūteṣu kālaḥ kālaṃ nirīkṣate |
gatāyuṣo hyākṣipate jīvaḥ sarvasya dehinaḥ

यथा येन च मर्तव्यं नान्यथा म्रियते हि सः ।
दृश्यते न च लोकेऽस्मिन्भूतो भव्यो द्विधा पुनः

yathā yena ca martavyaṃ nānyathā mriyate hi saḥ |
dṛśyate na ca loke'sminbhūto bhavyo dvidhā punaḥ

विज्ञानैर्विक्रमैर्वाऽपि नानामन्त्रौषधैरपि ।
यो हि वञ्चयितुं शक्तो विधेस्तु नियतां गतिम्

vijñānairvikramairvā'pi nānāmantrauṣadhairapi |
yo hi vañcayituṃ śakto vidhestu niyatāṃ gatim

एष तेऽभिहितो देवि जीवहिंसाविधिक्रमः

eṣa te'bhihito devi jīvahiṃsāvidhikramaḥ