अध्याय 215: राजा का आखेट, ब्राह्मणों का क्रोध और न्याय

मृगयात्रां तु वक्ष्यामि शृणु तां धर्मिचारिणि ।
मृगान्हत्वा महीपालो यथा पापैर्न लिप्यते

mṛgayātrāṃ tu vakṣyāmi śṛṇu tāṃ dharmicāriṇi |
mṛgānhatvā mahīpālo yathā pāpairna lipyate

निर्मानुषामिमां सर्वे मृगा इच्छन्ति मेदिनीम् ।
भक्षयन्ति च सस्यानि शासितव्या नृपेण ते

nirmānuṣāmimāṃ sarve mṛgā icchanti medinīm |
bhakṣayanti ca sasyāni śāsitavyā nṛpeṇa te

दुष्टानां शासनं धर्मः शिष्टानां परिपालनम् ।
कर्तव्यं भूमिपालेन नित्यं कार्येषु चार्जवम् ।
स्वर्गं मृगाश्च गच्छन्ति स्वयं नृपतिना हताः

duṣṭānāṃ śāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam |
kartavyaṃ bhūmipālena nityaṃ kāryeṣu cārjavam |
svargaṃ mṛgāśca gacchanti svayaṃ nṛpatinā hatāḥ

यथा गावो ह्यगोपालास्तथा राष्ट्रमनायकम् ।
तस्मादंशास्तु देवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
राज्ये नियुक्ता राष्ट्रेषु प्रजापालनकारणात्

yathā gāvo hyagopālāstathā rāṣṭramanāyakam |
tasmādaṃśāstu devānāṃ gandharvoragarakṣasām |
rājye niyuktā rāṣṭreṣu prajāpālanakāraṇāt

अशिष्टशासने चैव शिष्टानां परिपालने ।
तेषां चर्यां प्रवक्ष्यामि श्रूयतामनुपूर्वशः

aśiṣṭaśāsane caiva śiṣṭānāṃ paripālane |
teṣāṃ caryāṃ pravakṣyāmi śrūyatāmanupūrvaśaḥ

यथा प्रचरतां तेषां पार्थिवानां यशस्विनाम् ।
राष्ट्रं धर्मो धनं चैव यशः कीर्तिश्च वर्धते

yathā pracaratāṃ teṣāṃ pārthivānāṃ yaśasvinām |
rāṣṭraṃ dharmo dhanaṃ caiva yaśaḥ kīrtiśca vardhate

नृपाणां पूर्वमेवायं धर्मो धर्मभृतांवर ।
सभाप्रपातटाकानि देवतायतनानि च ।
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्या नृपसत्तमैः

nṛpāṇāṃ pūrvamevāyaṃ dharmo dharmabhṛtāṃvara |
sabhāprapātaṭākāni devatāyatanāni ca |
brāhmaṇāvasathāścaiva kartavyā nṛpasattamaiḥ

ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः ।
कुलमुत्सादयेयुस्ते क्रोधाविष्टा द्विजातयः

brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ |
kulamutsādayeyuste krodhāviṣṭā dvijātayaḥ

ध्मायमानो यता ह्यग्निर्निर्दहेत्सर्वमिन्धनम् ।
तथा क्रोधाग्निना विप्रा दहेयुः पृथिवीमिमाम् ।
न हि विप्रेषु क्रुद्धेषु राज्यं भुञ्जन्ति भूमिपाः

dhmāyamāno yatā hyagnirnirdahetsarvamindhanam |
tathā krodhāgninā viprā daheyuḥ pṛthivīmimām |
na hi vipreṣu kruddheṣu rājyaṃ bhuñjanti bhūmipāḥ

परिभूय द्विजान्मोहाद्वातापिनहुषादयः ।
सबन्धुमित्रा नष्टास्ते दग्धा ब्राह्मणमन्युभिः ।
शरीरं चापि शक्रस्य कृतं भगनिरन्तरम्

paribhūya dvijānmohādvātāpinahuṣādayaḥ |
sabandhumitrā naṣṭāste dagdhā brāhmaṇamanyubhiḥ |
śarīraṃ cāpi śakrasya kṛtaṃ bhaganirantaram

ततो देवगणाः सर्वे इन्द्रस्यार्थे महामुनिम् ।
प्रसादं कारयामासुः प्रणासस्तुतिवन्दनैः

tato devagaṇāḥ sarve indrasyārthe mahāmunim |
prasādaṃ kārayāmāsuḥ praṇāsastutivandanaiḥ

तेन प्रीतेन सुश्रोणि गौतमेन महात्मना ।
तच्छरीरं तु शक्रस्य सहस्रभगचिह्नितम् ।
कृतं नेत्रसहस्रेण क्षणेनैव निरन्तरम्

tena prītena suśroṇi gautamena mahātmanā |
taccharīraṃ tu śakrasya sahasrabhagacihnitam |
kṛtaṃ netrasahasreṇa kṣaṇenaiva nirantaram

छित्त्वा मेषस्य वृषणौ गौतमेनाभिमन्त्रितौ ।
इन्द्रस्य वृषणौ भूत्वा क्षिप्रं वै श्लेषमागतौ

chittvā meṣasya vṛṣaṇau gautamenābhimantritau |
indrasya vṛṣaṇau bhūtvā kṣipraṃ vai śleṣamāgatau

एवं विप्रेषु क्रुद्धेषु देवराजः शतक्रतुः ।
अशक्तः शासितुं राज्यं किंपुनर्मानुषा भुवि

evaṃ vipreṣu kruddheṣu devarājaḥ śatakratuḥ |
aśaktaḥ śāsituṃ rājyaṃ kiṃpunarmānuṣā bhuvi

क्रोधाविष्टो दहेद्विप्रः शुष्केन्धनमिवानलः ।
भस्मीकृत्य जगत्सर्वं सृजेदन्यज्जगत्पुनः

krodhāviṣṭo dahedvipraḥ śuṣkendhanamivānalaḥ |
bhasmīkṛtya jagatsarvaṃ sṛjedanyajjagatpunaḥ

अदेवानपि देवान्स कुर्याद्देवानदेवताः ।
तस्मान्नोत्पादयेन्मन्युं मन्युप्रहरणा द्विजाः

adevānapi devānsa kuryāddevānadevatāḥ |
tasmānnotpādayenmanyuṃ manyupraharaṇā dvijāḥ

महत्स्वप्यपराधेषु शासनं नार्हति द्विजः ।
न च शस्त्रनिपातानि न च प्राणैर्वियोजनम् ।
दृश्यते त्रिषु लोकेषु ब्राह्ममानामनिन्दिते

mahatsvapyaparādheṣu śāsanaṃ nārhati dvijaḥ |
na ca śastranipātāni na ca prāṇairviyojanam |
dṛśyate triṣu lokeṣu brāhmamānāmanindite

क्रोधाश्च विपुला घोराः प्रसादाश्चाप्यनुत्तमाः ।
तस्मान्नोत्पादयेत्क्रोधं नित्यं पूज्या द्विजातयः

krodhāśca vipulā ghorāḥ prasādāścāpyanuttamāḥ |
tasmānnotpādayetkrodhaṃ nityaṃ pūjyā dvijātayaḥ

दृश्यते न स लोकेऽस्मिन्भूते वाऽथ भविष्यति ।
क्रुद्धेषु यो वै विप्रेषु राज्यं भुङ्क्ते नराधिपः

dṛśyate na sa loke'sminbhūte vā'tha bhaviṣyati |
kruddheṣu yo vai vipreṣu rājyaṃ bhuṅkte narādhipaḥ

न चैवापहसेद्विप्रान्नि चैवोपालभेच्च तान् ।
कालमासाद्य कुप्येच्च काले कुर्यादनुग्रहम्

na caivāpahasedviprānni caivopālabhecca tān |
kālamāsādya kupyecca kāle kuryādanugraham

सम्प्रहासश्च भृत्येषु न कर्तव्यो नराधिपैः ।
लघुत्वं चैव प्राप्नोति आज्ञा चास्य निवर्तते

samprahāsaśca bhṛtyeṣu na kartavyo narādhipaiḥ |
laghutvaṃ caiva prāpnoti ājñā cāsya nivartate

भृत्यानां सम्प्रहासेन पार्थिवः परिभूयते ।
अयाच्यानि च याचन्ति अवक्तव्यं ब्रुवन्ति च

bhṛtyānāṃ samprahāsena pārthivaḥ paribhūyate |
ayācyāni ca yācanti avaktavyaṃ bruvanti ca

पूर्वमप्यर्पितैर्लोभैः परितोषं न यान्ति ते ।
तस्माद्भृत्येषु नृपतिः सम्प्रहासं विवर्जयेत्

pūrvamapyarpitairlobhaiḥ paritoṣaṃ na yānti te |
tasmādbhṛtyeṣu nṛpatiḥ samprahāsaṃ vivarjayet

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
सगोत्रेषु विशेषेण सर्वोपायैर्न विश्वसेत्

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
sagotreṣu viśeṣeṇa sarvopāyairna viśvaset

विश्वासाद्भयमुत्पन्नं हन्याद्वृक्षमिवाशनिः ।
प्रमादाद्धन्यते राजा लोभेन च वशीकृतः ।
तस्मात्प्रमादं लोभं च न च कुर्यान्न विश्वसेत्

viśvāsādbhayamutpannaṃ hanyādvṛkṣamivāśaniḥ |
pramādāddhanyate rājā lobhena ca vaśīkṛtaḥ |
tasmātpramādaṃ lobhaṃ ca na ca kuryānna viśvaset

भयार्तानां भयत्राता दीनानुग्रहकारणात् ।
कार्याकार्यविशेषज्ञो नित्यं राष्ट्रहिते रतः

bhayārtānāṃ bhayatrātā dīnānugrahakāraṇāt |
kāryākāryaviśeṣajño nityaṃ rāṣṭrahite rataḥ

सत्यसन्धः स्थितो राज्ये प्रजापालनतत्परः ।
अलुब्धो न्यायवादी च षड्भागमुपजीवति

satyasandhaḥ sthito rājye prajāpālanatatparaḥ |
alubdho nyāyavādī ca ṣaḍbhāgamupajīvati

कार्याकार्यविशेषज्ञः सर्वं धर्मेण पश्यति ।
स्वराष्ट्रेषु दयां कुर्यादकार्ये न प्रवर्तते

kāryākāryaviśeṣajñaḥ sarvaṃ dharmeṇa paśyati |
svarāṣṭreṣu dayāṃ kuryādakārye na pravartate

ये चैवैनं प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः ।
शत्रुं च मित्रवत्पश्येदपराधविवर्जितम् ।

ye caivainaṃ praśaṃsanti ye ca nindanti mānavāḥ |
śatruṃ ca mitravatpaśyedaparādhavivarjitam |

अपराधानुरूपेण दुष्टं दण्डेन शासयेत् ।
धर्मः प्रवर्तते तत्र यत्र दण्डरुचिर्नृपः ।
न धर्मो विद्यते तत्र यत्र राजा क्षमान्वितः

aparādhānurūpeṇa duṣṭaṃ daṇḍena śāsayet |
dharmaḥ pravartate tatra yatra daṇḍarucirnṛpaḥ |
na dharmo vidyate tatra yatra rājā kṣamānvitaḥ

अशिष्टशासनं धर्मः शिष्टानां परिपालनम् ।
वध्यांश्च घातयेद्यस्तु अवध्यानपरिरक्षति

aśiṣṭaśāsanaṃ dharmaḥ śiṣṭānāṃ paripālanam |
vadhyāṃśca ghātayedyastu avadhyānaparirakṣati

अवध्या ब्राह्मणा गावो दूताश्चैव पिता तथा ।
विद्यां ग्राहयते यश्च ये च पूर्वोपकारिणः ।
स्त्रियश्चैव न हन्तव्या यच्च सर्वातिथिर्नरः

avadhyā brāhmaṇā gāvo dūtāścaiva pitā tathā |
vidyāṃ grāhayate yaśca ye ca pūrvopakāriṇaḥ |
striyaścaiva na hantavyā yacca sarvātithirnaraḥ

धरणीं गां हिरण्यं च सिद्धान्नं च तिलान्घृतम् ।
ददन्नित्यं द्विजातिभ्यो मुच्यते राजकिल्बिषात्

dharaṇīṃ gāṃ hiraṇyaṃ ca siddhānnaṃ ca tilānghṛtam |
dadannityaṃ dvijātibhyo mucyate rājakilbiṣāt

एवं चरति यो नित्यं राजा राष्ट्रहिते रतः ।
तस्य राष्ट्रं धनं धर्मो यशः कीर्तिश्च वर्धते ।
न च पापैर्न चानर्थैर्युज्यते स नराधिपः

evaṃ carati yo nityaṃ rājā rāṣṭrahite rataḥ |
tasya rāṣṭraṃ dhanaṃ dharmo yaśaḥ kīrtiśca vardhate |
na ca pāpairna cānarthairyujyate sa narādhipaḥ

षड्भागमुपभुञ्जानः प्रजा राजा न रक्षति ।
स्वचक्रपरचक्राभ्यां धर्मैर्वा विक्रमेण वा

ṣaḍbhāgamupabhuñjānaḥ prajā rājā na rakṣati |
svacakraparacakrābhyāṃ dharmairvā vikrameṇa vā

निरुद्योगो नृपो यश्च परराष्ट्रनिघातने ।
स्वराष्ट्रं निष्प्रतापस्य परचक्रेण हन्यते

nirudyogo nṛpo yaśca pararāṣṭranighātane |
svarāṣṭraṃ niṣpratāpasya paracakreṇa hanyate

यत्पापं सकलं राजा हतराष्ट्रः प्रपद्यते ॥
मातुलं भागिनेयं वा मातरं श्वशुरं गुरुम् ।

yatpāpaṃ sakalaṃ rājā hatarāṣṭraḥ prapadyate ||
mātulaṃ bhāgineyaṃ vā mātaraṃ śvaśuraṃ gurum |

पितरं वर्जयित्वैकं हन्याद्धातकमागतम्

pitaraṃ varjayitvaikaṃ hanyāddhātakamāgatam

स्वस्य राष्ट्रस्य रक्षार्थं युद्यमानश्च यो हतः ।
सङ्ग्रामे परचक्रेण श्रूयतां तस्य या गतिः

svasya rāṣṭrasya rakṣārthaṃ yudyamānaśca yo hataḥ |
saṅgrāme paracakreṇa śrūyatāṃ tasya yā gatiḥ

विमानेन वरारोहे अप्सरोगणसेवितः ।
शक्रलोकमितो याति सङ्ग्रामे निहतो नृपः

vimānena varārohe apsarogaṇasevitaḥ |
śakralokamito yāti saṅgrāme nihato nṛpaḥ

यावन्तो रोमकूपाः स्युस्तस्य गात्रेषु सुन्दरि ।
तावद्वर्षसहस्राणि शक्रलोके महीयते

yāvanto romakūpāḥ syustasya gātreṣu sundari |
tāvadvarṣasahasrāṇi śakraloke mahīyate

यदि वै मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते ।
राजा वा राजमात्रो वा भूयो भवति वीर्यवान्

yadi vai mānuṣe loke kadācidupapadyate |
rājā vā rājamātro vā bhūyo bhavati vīryavān

तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं स्वराष्ट्रपरिपालनम् ।
व्यवहाराश्च चारश्च सततं सत्यसन्धता

tasmādyatnena kartavyaṃ svarāṣṭraparipālanam |
vyavahārāśca cāraśca satataṃ satyasandhatā

अप्रमादः प्रमोदश्च व्यवसायेऽप्यचण्डता ।
भरणं चैव भृत्यानां वाहनानां च पोषणम्

apramādaḥ pramodaśca vyavasāye'pyacaṇḍatā |
bharaṇaṃ caiva bhṛtyānāṃ vāhanānāṃ ca poṣaṇam

योधानां चैव सत्कारः कृते कर्मण्यमोघता ।
श्रेय एव नरेन्द्राणामिह चैव परत्र च

yodhānāṃ caiva satkāraḥ kṛte karmaṇyamoghatā |
śreya eva narendrāṇāmiha caiva paratra ca