अध्याय 209: वन में रहने वाले ऋषियों का धर्म

भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शङ्कर ।
अयं त्वृषिगणो देव तपस्तप इति प्रभो

bhagavandevadeveśa tripurāntaka śaṅkara |
ayaṃ tvṛṣigaṇo deva tapastapa iti prabho

तपसा कर्शितो नित्यं तपोऽर्जनपरायणः ।
अस्य किंलक्षणो धर्मः कीदृशश्चागमस्तथा ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे वद वरप्रद

tapasā karśito nityaṃ tapo'rjanaparāyaṇaḥ |
asya kiṃlakṣaṇo dharmaḥ kīdṛśaścāgamastathā |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme vada varaprada

एवं ब्रुवन्त्यां रुद्राण्यामृषयः साधुसाध्विति ।
अब्रुवन्हृष्टमनसः सर्वे तद्गतमानसाः

evaṃ bruvantyāṃ rudrāṇyāmṛṣayaḥ sādhusādhviti |
abruvanhṛṣṭamanasaḥ sarve tadgatamānasāḥ

शृण्वन्तीमृषिधर्मांस्तु ऋषयश्चाभ्यपूजयन्

śṛṇvantīmṛṣidharmāṃstu ṛṣayaścābhyapūjayan

त्वत्प्रसादद्वयं देवि श्रोष्यामः परमं हितम् ।
धन्याः खलु वयं सर्वे पादमूलं तवाश्रिताः ।
इति सर्वे तदा देवीं वाचा समभिपूजयन्

tvatprasādadvayaṃ devi śroṣyāmaḥ paramaṃ hitam |
dhanyāḥ khalu vayaṃ sarve pādamūlaṃ tavāśritāḥ |
iti sarve tadā devīṃ vācā samabhipūjayan

न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामा मनस्विनि ।
हन्त ते कथयिष्यामि मुनिधर्मं शुचिस्मिते

nyāyatastvaṃ mahābhāge śrotukāmā manasvini |
hanta te kathayiṣyāmi munidharmaṃ śucismite

वानप्रस्थं समाश्रित्य क्रियते बहुधा नरैः ।
बहुशाखो बहुविधो ऋषिधर्मः सनातनः

vānaprasthaṃ samāśritya kriyate bahudhā naraiḥ |
bahuśākho bahuvidho ṛṣidharmaḥ sanātanaḥ

प्रायशः सर्वभोगार्थमृषिभिः क्रियते तपः ।
तथा सञ्चरतां तेषां देवि धर्मविधिं शृणु

prāyaśaḥ sarvabhogārthamṛṣibhiḥ kriyate tapaḥ |
tathā sañcaratāṃ teṣāṃ devi dharmavidhiṃ śṛṇu

भूत्वा पूर्वं गृहस्थस्तु पुत्रानृण्यमवाप्य च ।
कलत्रकार्यं संस्थाप्य कारणात्संत्यजेद्गृहम्

bhūtvā pūrvaṃ gṛhasthastu putrānṛṇyamavāpya ca |
kalatrakāryaṃ saṃsthāpya kāraṇātsaṃtyajedgṛham

अवस्थाप्य मनो धृत्या व्यवसायपुरःसरः ।
निर्दारो वा सदारो वा वनवासाय संव्रजेत्

avasthāpya mano dhṛtyā vyavasāyapuraḥsaraḥ |
nirdāro vā sadāro vā vanavāsāya saṃvrajet

देशाः परमपुण्या ये नदीवनसमन्विताः ।
अबोधमुक्ताः प्रायेण तीर्थायतनसंयुताः

deśāḥ paramapuṇyā ye nadīvanasamanvitāḥ |
abodhamuktāḥ prāyeṇa tīrthāyatanasaṃyutāḥ

तत्र गत्वा विधिं ज्ञात्वा दीक्षां कुर्याद्यथागमम् ।
दीक्षित्वैकमना भूत्वा परिचर्यां समाचरेत्

tatra gatvā vidhiṃ jñātvā dīkṣāṃ kuryādyathāgamam |
dīkṣitvaikamanā bhūtvā paricaryāṃ samācaret

काल्योत्थानं च शौचं च सर्वदेवप्रणामनम् ।
सकृदालेपनं काये त्यक्तदोषोऽप्रमादिता

kālyotthānaṃ ca śaucaṃ ca sarvadevapraṇāmanam |
sakṛdālepanaṃ kāye tyaktadoṣo'pramāditā

सायंप्रातश्चाभिषेकं चाग्निहोत्रं यथाविधि ।
काले शौचं च कार्यं च जटावल्कलधारणम्

sāyaṃprātaścābhiṣekaṃ cāgnihotraṃ yathāvidhi |
kāle śaucaṃ ca kāryaṃ ca jaṭāvalkaladhāraṇam

सततं वनचर्या च समित्कुसुमकारणात् ।
नीवाराग्रयणं काले शाकमूलोपचायनम्

satataṃ vanacaryā ca samitkusumakāraṇāt |
nīvārāgrayaṇaṃ kāle śākamūlopacāyanam

सदायतनशौचं च तस्य धर्माय चेष्यते ।
अतिथीनामाभिमुख्यं तत्परत्वं च सर्वदा

sadāyatanaśaucaṃ ca tasya dharmāya ceṣyate |
atithīnāmābhimukhyaṃ tatparatvaṃ ca sarvadā

पाद्यासनाभ्यां सम्पूज्य तथाऽऽहारनिमन्त्रणम् ।
अग्राम्यपचनं काले पितृदेवार्चनं तथा

pādyāsanābhyāṃ sampūjya tathā''hāranimantraṇam |
agrāmyapacanaṃ kāle pitṛdevārcanaṃ tathā

पश्चादतिथिसत्कारस्तस्य धर्मः सनातनः ।
शिष्टैर्धर्मासने चैव धर्मार्थसहिताः कथाः

paścādatithisatkārastasya dharmaḥ sanātanaḥ |
śiṣṭairdharmāsane caiva dharmārthasahitāḥ kathāḥ

प्रतिश्रयविभागश्च भूमिशय्या शिलासु वा ।
व्रतोपवासयोगश्च क्षमा चेन्द्रियनिग्रहः

pratiśrayavibhāgaśca bhūmiśayyā śilāsu vā |
vratopavāsayogaśca kṣamā cendriyanigrahaḥ

दिवारात्रं यथायोगं शौचं धर्मस्य चिन्तनम् ।
एवं धर्माः पुरा दृष्टाः सामान्या वनवासिनाम्

divārātraṃ yathāyogaṃ śaucaṃ dharmasya cintanam |
evaṃ dharmāḥ purā dṛṣṭāḥ sāmānyā vanavāsinām

एवं वै यतमानस्य कालधर्मो यथा भवेत् ।
तथैव सोऽभिजयति स्वर्गलोकं शुचिस्मिते

evaṃ vai yatamānasya kāladharmo yathā bhavet |
tathaiva so'bhijayati svargalokaṃ śucismite

तत्र संविदिता भोगाः स्वर्गस्त्रीभिरनिन्दिते ।
परिभ्रष्टो यथा स्वर्गाद्विशिष्टस्तु भवेन्नृषु

tatra saṃviditā bhogāḥ svargastrībhiranindite |
paribhraṣṭo yathā svargādviśiṣṭastu bhavennṛṣu

एवं धर्मस्तथा देवि सर्वेषां वनवासिनाम् ।
एतत्ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

evaṃ dharmastathā devi sarveṣāṃ vanavāsinām |
etatte kathitaṃ sarvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

भगवन्देवदेवेश ऋषीणां चरितं शुभम् ।
विशेषधर्मानिच्छामि श्रोतुं कौतूहलं हि मे

bhagavandevadeveśa ṛṣīṇāṃ caritaṃ śubham |
viśeṣadharmānicchāmi śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता

tadahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā

वननित्यैर्वनरतैर्वानप्रस्थैर्महर्षिभिः ।
वनं गुरुमिवालम्ब्य वस्तुव्यमिति निश्चयः

vananityairvanaratairvānaprasthairmaharṣibhiḥ |
vanaṃ gurumivālambya vastuvyamiti niścayaḥ

वीरशय्यामुपासद्भिर्वारस्थानोपसेविभिः ।
व्रतोपवासैर्बहुलैर्ग्रीष्मे पञ्चतपैस्तथा

vīraśayyāmupāsadbhirvārasthānopasevibhiḥ |
vratopavāsairbahulairgrīṣme pañcatapaistathā

पञ्चयज्ञपरैर्नित्यं पौर्णमास्यापरायणैः ।
मण्डूकशायैर्हेमन्ते शैवालाङ्कुरभोजनैः

pañcayajñaparairnityaṃ paurṇamāsyāparāyaṇaiḥ |
maṇḍūkaśāyairhemante śaivālāṅkurabhojanaiḥ

चीरवल्कलसंवीतैर्मृगाजिनधरैस्तथा ।
चातुर्मास्यपरैः कैश्चिद्देवधर्मपरायणैः

cīravalkalasaṃvītairmṛgājinadharaistathā |
cāturmāsyaparaiḥ kaiściddevadharmaparāyaṇaiḥ

एवंविधैर्वनेवासैस्तप्यते सुमहत्तपः ।
एवं कृत्वा शुभं कर्म पश्चाद्याति त्रिविष्टपम्

evaṃvidhairvanevāsaistapyate sumahattapaḥ |
evaṃ kṛtvā śubhaṃ karma paścādyāti triviṣṭapam

तत्रापि सुमहत्कालं संविहृत्यि यथासुखम् ।
जायते मानुषे लोके दानभोगसमन्वितः

tatrāpi sumahatkālaṃ saṃvihṛtyi yathāsukham |
jāyate mānuṣe loke dānabhogasamanvitaḥ

तपोविशेषसंयुक्ताः कथितास्ते शुचिस्मिते

tapoviśeṣasaṃyuktāḥ kathitāste śucismite

भगवन्देवदेवेश तेषु ये दारसंयुताः ।
कीदृशं चरितं तेषां तन्मे शंसितुमर्हसि

bhagavandevadeveśa teṣu ye dārasaṃyutāḥ |
kīdṛśaṃ caritaṃ teṣāṃ tanme śaṃsitumarhasi

य एकपत्नीधर्माणश्चरन्ति विपुलं तपः ।
विंध्यपादेषु ये केचिद्ये च नैमिशवासिनः

ya ekapatnīdharmāṇaścaranti vipulaṃ tapaḥ |
viṃdhyapādeṣu ye kecidye ca naimiśavāsinaḥ

पुष्करेषु च ये चान्ये नदीवनसमाश्रिताः ।
सर्वे ते विधिदृष्टेन चरन्ति विपुलं तपः

puṣkareṣu ca ye cānye nadīvanasamāśritāḥ |
sarve te vidhidṛṣṭena caranti vipulaṃ tapaḥ

हिंसाद्रोहविमुक्ताश्च सर्वभूतानुकम्पिनः ।
शान्ता दान्ता जितक्रोधाः सर्वातिथ्यपरायणाः

hiṃsādrohavimuktāśca sarvabhūtānukampinaḥ |
śāntā dāntā jitakrodhāḥ sarvātithyaparāyaṇāḥ

प्राणिष्वात्मोपमा नित्यमृतुकालाभिगामिनः ।
स्वदारसहिता देवि चरन्ति व्रतमुत्तमम्

prāṇiṣvātmopamā nityamṛtukālābhigāminaḥ |
svadārasahitā devi caranti vratamuttamam

वसन्ति सुखमव्यग्राः पुत्रदारसमन्विताः ।
तेषां परिच्छदारम्भाः कृतोपकरणानि च

vasanti sukhamavyagrāḥ putradārasamanvitāḥ |
teṣāṃ paricchadārambhāḥ kṛtopakaraṇāni ca

गृहस्थवद्द्वितीयं ते यथायोगं प्रमाणतः ।
पोषणार्थं स्वदाराणामग्निकार्यार्थमेव च ।
गावश्च कर्षणं चैव सर्वमेतद्विधीयते ।

gṛhasthavaddvitīyaṃ te yathāyogaṃ pramāṇataḥ |
poṣaṇārthaṃ svadārāṇāmagnikāryārthameva ca |
gāvaśca karṣaṇaṃ caiva sarvametadvidhīyate |

एवं वनगतैर्देवि कर्तव्यं दारसङ्ग्रहैः ।
ते स्वदारैः समायान्ति पुण्याँल्लोकान्द्दढव्रताः

evaṃ vanagatairdevi kartavyaṃ dārasaṅgrahaiḥ |
te svadāraiḥ samāyānti puṇyām̐llokānddaḍhavratāḥ

पतिभिः सह ये दाराश्चरन्ति विपुलं तपः ।
अव्यग्रभावादैकात्म्यात्ताश्च गच्छन्ति वै दिवम् ।
एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

patibhiḥ saha ye dārāścaranti vipulaṃ tapaḥ |
avyagrabhāvādaikātmyāttāśca gacchanti vai divam |
etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi