अध्याय 210: वन के तप का फल और वालखिल्य

भगवन्देवदेवेश तेषां कर्मफलं प्रभो ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं देव प्रसादात्ते वरप्रद

bhagavandevadeveśa teṣāṃ karmaphalaṃ prabho |
śrotumicchāmyahaṃ deva prasādātte varaprada

वानप्रस्थगतं सर्वं फलपाकं शृणु प्रिये

vānaprasthagataṃ sarvaṃ phalapākaṃ śṛṇu priye

अग्नियोगं व्रजन्ग्रीष्मे ततो द्वादशवार्षिकम् ।
रुद्रलोकेऽभिजायेत विधिदृष्टेन कर्मणा

agniyogaṃ vrajangrīṣme tato dvādaśavārṣikam |
rudraloke'bhijāyeta vidhidṛṣṭena karmaṇā

उपवासव्रतं कुर्वन्वर्षाकाले दृढव्रतः ।
सोमलोकेऽभिजायेत नरो द्वादशवार्षिकम्

upavāsavrataṃ kurvanvarṣākāle dṛḍhavrataḥ |
somaloke'bhijāyeta naro dvādaśavārṣikam

काष्ठवन्मौनमास्थाय नरो द्वादशवार्षिकम् ।
मरुतां लोकमास्थाय तत्र भोगैश्च युज्यते

kāṣṭhavanmaunamāsthāya naro dvādaśavārṣikam |
marutāṃ lokamāsthāya tatra bhogaiśca yujyate

कुशशर्करसंयुक्ते स्थण्डिले संविशन्मुनिः ।
यक्षलोकेऽभिजायेत सहस्राणि चतुर्दश

kuśaśarkarasaṃyukte sthaṇḍile saṃviśanmuniḥ |
yakṣaloke'bhijāyeta sahasrāṇi caturdaśa

वर्षाणां भोगसंयुक्तो नरो द्वादशवार्षिकम् ।
वीरासनगतो यस्तु कण्टकाफलकाश्रितः ।
गन्धर्वेष्वभिजायेत नरो द्वादशवार्षिकम्

varṣāṇāṃ bhogasaṃyukto naro dvādaśavārṣikam |
vīrāsanagato yastu kaṇṭakāphalakāśritaḥ |
gandharveṣvabhijāyeta naro dvādaśavārṣikam

वीरस्थायी चोर्ध्वबाहुर्नरो द्वादशवार्षिकम् ।
देवलोकेऽभिजायेत दिव्यभोगसमन्वितः

vīrasthāyī cordhvabāhurnaro dvādaśavārṣikam |
devaloke'bhijāyeta divyabhogasamanvitaḥ

पादाङ्गुष्ठेन यस्तिष्ठेदूर्ध्वबाहुर्जितेन्द्रियः ।
इन्द्रलोकेऽभिजायेत सहस्राणि चतुर्दश ।

pādāṅguṣṭhena yastiṣṭhedūrdhvabāhurjitendriyaḥ |
indraloke'bhijāyeta sahasrāṇi caturdaśa |

आहारनियमं कृत्वा मुनिर्द्वादशवार्षिकम् ।
नागलोकेऽभिजायेत संवत्सरगणान्बहून्

āhāraniyamaṃ kṛtvā munirdvādaśavārṣikam |
nāgaloke'bhijāyeta saṃvatsaragaṇānbahūn

एवं दृढव्रता देवि वानप्रस्थाश्च कर्मभिः ।
स्थानेषु तत्र तिष्ठन्ति तत्तद्भोगसमन्विताः

evaṃ dṛḍhavratā devi vānaprasthāśca karmabhiḥ |
sthāneṣu tatra tiṣṭhanti tattadbhogasamanvitāḥ

तेभ्यो भ्रष्टाः पुनर्देवि जायन्ते नृषु भोगिनः ।
वर्णोत्तमकुलेष्वेव धनधान्यसमन्विताः

tebhyo bhraṣṭāḥ punardevi jāyante nṛṣu bhoginaḥ |
varṇottamakuleṣveva dhanadhānyasamanvitāḥ

एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

एषां यथा वराणां तु धर्ममिच्छामि मानद ।
कृपया परयाऽऽविष्टस्तन्मे ब्रूहि महेश्वर

eṣāṃ yathā varāṇāṃ tu dharmamicchāmi mānada |
kṛpayā parayā''viṣṭastanme brūhi maheśvara

धर्मं यथा वराणां त्वं शृणु भामिनि तत्परा

dharmaṃ yathā varāṇāṃ tvaṃ śṛṇu bhāmini tatparā

व्रतोपवासशुद्धाङ्गास्तीर्थस्नानपरायणाः ।
धृतिमन्तःक क्षमायुक्ताः सत्यव्रतपरायणाः

vratopavāsaśuddhāṅgāstīrthasnānaparāyaṇāḥ |
dhṛtimantaḥka kṣamāyuktāḥ satyavrataparāyaṇāḥ

पक्षमासोपवासैश्च कर्शिता धर्मदर्शिनः ।
वर्षैः शीतातपैश्चैव कुर्वन्तः परमं तपः

pakṣamāsopavāsaiśca karśitā dharmadarśinaḥ |
varṣaiḥ śītātapaiścaiva kurvantaḥ paramaṃ tapaḥ

कालयोगेन गच्छन्ति शक्रलोकं शुचिस्मिते ।
तत्र ते भोगसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विताः

kālayogena gacchanti śakralokaṃ śucismite |
tatra te bhogasaṃyuktā divyagandhasamanvitāḥ

दिव्यभूषणसंयुक्ता विमानवरसंयुताः ।
विचरन्ति यथाकामं दिव्यस्त्रीगणसंयुताः ।
एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

divyabhūṣaṇasaṃyuktā vimānavarasaṃyutāḥ |
vicaranti yathākāmaṃ divyastrīgaṇasaṃyutāḥ |
etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

तेषां चक्रचराणां च धर्ममिच्छामि वै प्रभो

teṣāṃ cakracarāṇāṃ ca dharmamicchāmi vai prabho

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु शाकटिकं शुभे

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu śākaṭikaṃ śubhe

संवहन्तो धुरं दानैः शकटानां तु सर्वदा ।
प्रार्थयन्ते यथाकालं शकटैर्भैक्षचर्यया

saṃvahanto dhuraṃ dānaiḥ śakaṭānāṃ tu sarvadā |
prārthayante yathākālaṃ śakaṭairbhaikṣacaryayā

तपोर्जनपरा धीरास्तपसा क्षीणकल्मषाः ।
पर्यटन्तो दिशः सर्वाः कामक्रोधविवर्जिताः

taporjanaparā dhīrāstapasā kṣīṇakalmaṣāḥ |
paryaṭanto diśaḥ sarvāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ

तेनैव कालयोगेन त्रिदिवं यान्ति शोभने ।
तत्र प्रमुदिता भोगैर्विचरन्ति यथासुखम्

tenaiva kālayogena tridivaṃ yānti śobhane |
tatra pramuditā bhogairvicaranti yathāsukham

एतत्ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

etatte kathitaṃ devi kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

वैखानसानां वै धर्मं श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

vaikhānasānāṃ vai dharmaṃ śrotumicchāmyahaṃ prabho

ते वै वैखानसा नाम वानप्रस्थाः शुभेक्षणे ।
तीव्रेण तपसा युक्ता दीप्तिमन्तः स्वतेजसा ।
सत्यव्रतपरा धीरास्तेषां निष्कल्मषं तपः

te vai vaikhānasā nāma vānaprasthāḥ śubhekṣaṇe |
tīvreṇa tapasā yuktā dīptimantaḥ svatejasā |
satyavrataparā dhīrāsteṣāṃ niṣkalmaṣaṃ tapaḥ

अश्मकुट्टास्तथाऽन्ये च दन्तोलूखलिनस्तथा ।
शीर्णपर्णाशिनश्चान्ये उञ्छवृत्तास्तथा परे

aśmakuṭṭāstathā'nye ca dantolūkhalinastathā |
śīrṇaparṇāśinaścānye uñchavṛttāstathā pare

कपोतवृत्तयश्चान्ये कापोतीं वृत्तिमाश्रिताः ।
पशुप्रचारनिरताः फेनपाश्च तथा परे

kapotavṛttayaścānye kāpotīṃ vṛttimāśritāḥ |
paśupracāraniratāḥ phenapāśca tathā pare

मृगवन्मृगचर्यायां सञ्चरन्ति तथा परे ।
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च निराहारास्तथैव च

mṛgavanmṛgacaryāyāṃ sañcaranti tathā pare |
abbhakṣā vāyubhakṣāśca nirāhārāstathaiva ca

केचिच्चरन्ति सद्विष्णोः पादपूजनमुत्तमम् ।
सञ्चरन्ति तपो घोरं व्याधिमृत्युविवर्जिताः ।
स्ववशादेव ते मृत्युं भीषयन्ति च नित्यशः

keciccaranti sadviṣṇoḥ pādapūjanamuttamam |
sañcaranti tapo ghoraṃ vyādhimṛtyuvivarjitāḥ |
svavaśādeva te mṛtyuṃ bhīṣayanti ca nityaśaḥ

इन्द्रलोके तथा तेषां निर्मिता भोगसञ्चयाः ।
अमरैः समतां यान्ति देववद्भोगसंयुताः

indraloke tathā teṣāṃ nirmitā bhogasañcayāḥ |
amaraiḥ samatāṃ yānti devavadbhogasaṃyutāḥ

वराप्सरोभिः संयुक्ताश्चिरकालमनिन्दिते ।
एतत्ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि

varāpsarobhiḥ saṃyuktāścirakālamanindite |
etatte kathitaṃ devi bhūyaḥ śrotuṃ kimicchasi

भगवञ्श्रोतुमिच्छामि वालखिल्यांस्तपोधनान्

bhagavañśrotumicchāmi vālakhilyāṃstapodhanān

धर्मचर्यां तथा देवि वालखिल्यगतां शृणु

dharmacaryāṃ tathā devi vālakhilyagatāṃ śṛṇu

मृगनिर्मोकवसना निर्द्वन्द्वास्ते तपोधनाः ।
अङ्गुष्ठमात्राः सुश्रोणि तेष्वेवाङ्गेषु संश्रिताः

mṛganirmokavasanā nirdvandvāste tapodhanāḥ |
aṅguṣṭhamātrāḥ suśroṇi teṣvevāṅgeṣu saṃśritāḥ

उद्यन्तं सततं सूर्यं स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः ।
भास्करस्येव किरणैः सहसा यान्ति नित्यदा ।
द्योतयन्तो दिशः सर्वा धर्मज्ञाः सत्यवादिनः

udyantaṃ satataṃ sūryaṃ stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ |
bhāskarasyeva kiraṇaiḥ sahasā yānti nityadā |
dyotayanto diśaḥ sarvā dharmajñāḥ satyavādinaḥ

तेष्वेव निर्मलं सत्यं लोकार्थं तु प्रतिष्ठितम् ।
लोकोऽयं धार्यते देवि तेषामेव तपोबलात्

teṣveva nirmalaṃ satyaṃ lokārthaṃ tu pratiṣṭhitam |
loko'yaṃ dhāryate devi teṣāmeva tapobalāt

महात्मनां तु तपसा सत्येन च शुचिस्मिते ।
क्षमया च महाभागे भूतानां संस्थितिं विदुः

mahātmanāṃ tu tapasā satyena ca śucismite |
kṣamayā ca mahābhāge bhūtānāṃ saṃsthitiṃ viduḥ

प्रजार्थमपि लोकार्थं महद्भिः क्रियते तपः ।
तपसा प्राप्यते सर्वं तपसा प्राप्यते फलम् ।
दुष्प्रापमपि यल्लोके तपसा प्राप्यते हि तत्

prajārthamapi lokārthaṃ mahadbhiḥ kriyate tapaḥ |
tapasā prāpyate sarvaṃ tapasā prāpyate phalam |
duṣprāpamapi yalloke tapasā prāpyate hi tat

पञ्चभूतार्थतत्वे च लोकसृष्टिविर्धनम् ।
एतत्सर्वं समासेन तपोयोगाद्विनिर्मितम्

pañcabhūtārthatatve ca lokasṛṣṭivirdhanam |
etatsarvaṃ samāsena tapoyogādvinirmitam

तस्मादयं त्वृषिगणस्तपस्तप इति प्रिये ।
धर्मान्वेषी तपः कर्तुं यतते सततं प्रिये

tasmādayaṃ tvṛṣigaṇastapastapa iti priye |
dharmānveṣī tapaḥ kartuṃ yatate satataṃ priye

अमरत्वं शिवत्वं च तपसा प्रापयेत्सदा ।
एतत्ते कथितं सर्वं शृण्वन्त्यास्ते श्रुतं प्रिये ।
प्रियार्थमृषिसङ्घस्य प्रजानां हितकाम्यया

amaratvaṃ śivatvaṃ ca tapasā prāpayetsadā |
etatte kathitaṃ sarvaṃ śṛṇvantyāste śrutaṃ priye |
priyārthamṛṣisaṅghasya prajānāṃ hitakāmyayā

एवं ब्रुवन्तं देवेशमृषयश्चापि तुष्टुवुः ।
भूयः परतरं यत्तु तदाप्रभृति चक्रिरे

evaṃ bruvantaṃ deveśamṛṣayaścāpi tuṣṭuvuḥ |
bhūyaḥ parataraṃ yattu tadāprabhṛti cakrire