अध्याय 208: महादेव वर्ण और आश्रम का धर्म बताते हैं

हन्त ते कथयिष्यामि यत्ते देवि मनःप्रियम् ।
शृणु तत्सर्वमखिलं धर्मं वर्णाश्रमाश्रितम्

hanta te kathayiṣyāmi yatte devi manaḥpriyam |
śṛṇu tatsarvamakhilaṃ dharmaṃ varṇāśramāśritam

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्राश्चेति चतुर्विधम् ।
ब्राह्मणा विहिताः पूर्वं लोकतन्त्रमभीप्सता ।
कर्माणि च तदर्हाणि शास्त्रेषु विहितानि वै

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śudrāśceti caturvidham |
brāhmaṇā vihitāḥ pūrvaṃ lokatantramabhīpsatā |
karmāṇi ca tadarhāṇi śāstreṣu vihitāni vai

यदीदमेकवर्णं स्याज्जगत्सर्वं विनश्यति ।
सहैव देवि वर्णानि चत्वारि विहितान्यतः

yadīdamekavarṇaṃ syājjagatsarvaṃ vinaśyati |
sahaiva devi varṇāni catvāri vihitānyataḥ

मुखतो ब्राह्मणाः सृष्टस्तस्मात्ते वाग्विशारदाः ।
बाहुभ्यां क्षत्रियाः सृष्टास्तस्मात्ते बाहुगर्विताः

mukhato brāhmaṇāḥ sṛṣṭastasmātte vāgviśāradāḥ |
bāhubhyāṃ kṣatriyāḥ sṛṣṭāstasmātte bāhugarvitāḥ

ऊरुभ्यामुद्गता वैश्यास्तस्माद्वार्तोपजीविनः ।
शूद्राश्च पादतः सृष्टास्तस्मात्ते परिचाकाः

ūrubhyāmudgatā vaiśyāstasmādvārtopajīvinaḥ |
śūdrāśca pādataḥ sṛṣṭāstasmātte paricākāḥ

तेषां धर्मांश्च कर्माणि शृणु देवि समाहिता ।
विप्राः कृता भूमिदेवा लोकानां धारणे कृताः ।
ते कैश्चिन्नावमन्तव्या ब्राह्मणा हितमिच्छुभिः

teṣāṃ dharmāṃśca karmāṇi śṛṇu devi samāhitā |
viprāḥ kṛtā bhūmidevā lokānāṃ dhāraṇe kṛtāḥ |
te kaiścinnāvamantavyā brāhmaṇā hitamicchubhiḥ

यदि ते ब्राह्मणा न स्युर्दानयोगवहाः सदा ।
उभयोर्लोकयोर्देवि स्थितिर्न स्यात्समासतः

yadi te brāhmaṇā na syurdānayogavahāḥ sadā |
ubhayorlokayordevi sthitirna syātsamāsataḥ

लोकेषु दुर्लभं किंतु ब्राह्मणत्वमिति स्मृतम् ।
अबुधो वा दरिद्रो वा पूजनीयः सदैव सः

lokeṣu durlabhaṃ kiṃtu brāhmaṇatvamiti smṛtam |
abudho vā daridro vā pūjanīyaḥ sadaiva saḥ

ब्राह्मणान्योऽवमन्येत निन्देच्च क्रोधयेच्च वा ।
प्रहरेत हरेद्वाऽपि धनं तेषां नराधमः

brāhmaṇānyo'vamanyeta nindecca krodhayecca vā |
prahareta haredvā'pi dhanaṃ teṣāṃ narādhamaḥ

कारयेद्धीनकर्मणि कामलोभविमोहनात् ।
स च मामवमन्येत मां क्रोधयति निन्दति

kārayeddhīnakarmaṇi kāmalobhavimohanāt |
sa ca māmavamanyeta māṃ krodhayati nindati

मामेव प्रहरेन्मूढो मद्धनस्यापहारकः ।
मामेव प्रेषणं कृत्वा निदन्ते मूढचेतनः

māmeva praharenmūḍho maddhanasyāpahārakaḥ |
māmeva preṣaṇaṃ kṛtvā nidante mūḍhacetanaḥ

स्वाध्यायो यजनं दानं तस्य धर्म इति स्थितिः ।
कर्मण्यध्यापनं चैव याजनं च प्रतिग्रहः ।
सत्यं शान्तिस्तपः शौचं तस्य धर्मः सनातनः

svādhyāyo yajanaṃ dānaṃ tasya dharma iti sthitiḥ |
karmaṇyadhyāpanaṃ caiva yājanaṃ ca pratigrahaḥ |
satyaṃ śāntistapaḥ śaucaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ

विक्रयो रसधान्यानां ब्राह्मणस्य विगर्हितः ।
अनापदि च शूद्रान्नं वृषलीसङ्ग्रहस्तथा

vikrayo rasadhānyānāṃ brāhmaṇasya vigarhitaḥ |
anāpadi ca śūdrānnaṃ vṛṣalīsaṅgrahastathā

तप एव सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशयः ।
स तु धर्मार्थमुत्पन्नः पूर्वं धात्रा तपोबलात्

tapa eva sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥ |
sa tu dharmārthamutpannaḥ pūrvaṃ dhātrā tapobalāt

तस्योपनयनं धर्मो नित्यं चोदकधारणम् ।
शास्त्रस्य श्रवणं धर्मो देवव्रतनिषेवणम्

tasyopanayanaṃ dharmo nityaṃ codakadhāraṇam |
śāstrasya śravaṇaṃ dharmo devavrataniṣevaṇam

अग्निकार्यं परो धर्मो नित्ययज्ञोपवीतिता ।
शूद्रान्नवर्जनं धर्मो धर्मः सत्पथसेवनम् ।
धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्यं परं तथा

agnikāryaṃ paro dharmo nityayajñopavītitā |
śūdrānnavarjanaṃ dharmo dharmaḥ satpathasevanam |
dharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ paraṃ tathā

गृहस्थस्य परो धर्मो गृहस्थाश्रमिणस्तथा ।
गृहसम्मार्जनं धर्म आलेपनविधिस्तथा

gṛhasthasya paro dharmo gṛhasthāśramiṇastathā |
gṛhasammārjanaṃ dharma ālepanavidhistathā

अतिथिप्रियता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम् ।
इष्टिर्वा पशुबन्धाश्च विधिपूर्वं परंतप

atithipriyatā dharmo dharmastretāgnidhāraṇam |
iṣṭirvā paśubandhāśca vidhipūrvaṃ paraṃtapa

दम्पत्योः समशीलत्वं धर्मो वै गृहमेधिनाम् ।
एवं द्विजन्मनो धर्मो गार्हस्थ्ये धर्मधारणम्

dampatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmo vai gṛhamedhinām |
evaṃ dvijanmano dharmo gārhasthye dharmadhāraṇam

यस्तु क्षत्रगतो धर्मस्त्वया देवि प्रयोदितः ।
तमहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता

yastu kṣatragato dharmastvayā devi prayoditaḥ |
tamahaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu devi samāhitā

क्षत्रियास्तु ततो देवि द्विजानां पालने स्मृताः ।
यदि निःक्षत्रियो लोको जगत्स्यादधरोत्तरम्

kṣatriyāstu tato devi dvijānāṃ pālane smṛtāḥ |
yadi niḥkṣatriyo loko jagatsyādadharottaram

रक्षणात्क्षत्रियैरेव जगद्भवति शाश्वतम् ।
तस्याप्यध्ययनं दानं यजनं धर्मतः स्मृतम्

rakṣaṇātkṣatriyaireva jagadbhavati śāśvatam |
tasyāpyadhyayanaṃ dānaṃ yajanaṃ dharmataḥ smṛtam

दीनानां रक्षणं चैव पापनामनुशासनम् ।
सतां सम्पोषणं चैव कर्मषण्मार्गजीवनम्

dīnānāṃ rakṣaṇaṃ caiva pāpanāmanuśāsanam |
satāṃ sampoṣaṇaṃ caiva karmaṣaṇmārgajīvanam

उत्साहः शस्त्रजीवित्वं तस्य धर्मः सनातनः ।
भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता

utsāhaḥ śastrajīvitvaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ |
bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇyamoghatā

सम्यग्गुणयुतो धर्मो धर्मः पौरहितक्रिया ।
व्यवहारस्थितिर्नित्यं गुणयुक्तो महीपतिः

samyagguṇayuto dharmo dharmaḥ paurahitakriyā |
vyavahārasthitirnityaṃ guṇayukto mahīpatiḥ

आर्तवित्तप्रदो राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
एवं तैर्विहितः पूर्वैर्धर्मः कर्मविधानतः

ārtavittaprado rājā dharmaṃ prāpnotyanuttamam |
evaṃ tairvihitaḥ pūrvairdharmaḥ karmavidhānataḥ

तथैव देवि वैश्याश्च लोकयात्राहिताः स्मृताः ।
अन्ये तानुपजीवन्ति प्रत्यक्षफलदा हि ते

tathaiva devi vaiśyāśca lokayātrāhitāḥ smṛtāḥ |
anye tānupajīvanti pratyakṣaphaladā hi te

यदि न स्युस्तथा वैश्या न भवेयुस्तथा परे ।
तेषामध्ययनं दानं गजनं धर्म उच्यते

yadi na syustathā vaiśyā na bhaveyustathā pare |
teṣāmadhyayanaṃ dānaṃ gajanaṃ dharma ucyate

वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथा ।
अग्निहोत्रपरिस्पन्दास्त्रयो वर्णा द्विजातयः

vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣistathā |
agnihotraparispandāstrayo varṇā dvijātayaḥ

वाणिज्यं सत्पथे स्थानमातिथेयत्वमेव च ।
विप्राणां स्वागतन्यायो वैश्यधर्मः सनातनः

vāṇijyaṃ satpathe sthānamātitheyatvameva ca |
viprāṇāṃ svāgatanyāyo vaiśyadharmaḥ sanātanaḥ

तिलगन्धरसाश्चैव न विक्रेयाः कथञ्चन ।
वणिक्पथमुपासद्भिर्वैश्यैर्वैश्यपथि स्थितैः

tilagandharasāścaiva na vikreyāḥ kathañcana |
vaṇikpathamupāsadbhirvaiśyairvaiśyapathi sthitaiḥ

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम् ।
एवं ते विहिता देवि लोकयात्रा स्वयंभुवा

sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam |
evaṃ te vihitā devi lokayātrā svayaṃbhuvā

तथैव शूद्रा विहिताः सर्वधर्मप्रसाधकाः ।
शूद्राश्च यदि ते न स्युः कर्मकर्ता न विद्यते

tathaiva śūdrā vihitāḥ sarvadharmaprasādhakāḥ |
śūdrāśca yadi te na syuḥ karmakartā na vidyate

त्रयः पूर्वे शूद्रमूलाः सर्वे कर्मकराः स्मृताः ।
ब्राह्मणादिषु शुश्रूषा दासधर्म इति स्मृतः

trayaḥ pūrve śūdramūlāḥ sarve karmakarāḥ smṛtāḥ |
brāhmaṇādiṣu śuśrūṣā dāsadharma iti smṛtaḥ

वार्ता च कारुकर्माणि शिल्यं नाट्यं तथैव च ।
अहिंसकः शुभाचारो देवतद्विजवन्दकः

vārtā ca kārukarmāṇi śilyaṃ nāṭyaṃ tathaiva ca |
ahiṃsakaḥ śubhācāro devatadvijavandakaḥ

शूद्रो धर्मफलैरिष्टैः स्वधर्मेणोपपद्यते ।
एवमादि तथाऽन्यच्च शूद्रधर्म इति स्मृतः

śūdro dharmaphalairiṣṭaiḥ svadharmeṇopapadyate |
evamādi tathā'nyacca śūdradharma iti smṛtaḥ

तेऽप्येवं विहिता लोके कर्मयोग्याः शुभानने

te'pyevaṃ vihitā loke karmayogyāḥ śubhānane

एवं चतुर्णां वर्णानां वर्णलोकाः परत्र च ।
विहिताश्च तथा दृष्टा यथावद्धर्मचारिणि

evaṃ caturṇāṃ varṇānāṃ varṇalokāḥ paratra ca |
vihitāśca tathā dṛṣṭā yathāvaddharmacāriṇi

एष वर्णाश्रयो धर्मः कर्म चैव तदर्पणम् ।
कथितं श्रोतुकामायाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

eṣa varṇāśrayo dharmaḥ karma caiva tadarpaṇam |
kathitaṃ śrotukāmāyāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

भगवन्देवदेवेश नमस्ते वृषभध्वज ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं देव धर्ममाश्रमिणां विभो

bhagavandevadeveśa namaste vṛṣabhadhvaja |
śrotumicchāmyahaṃ deva dharmamāśramiṇāṃ vibho

तथाऽऽश्रमगतं धर्मं शृणु देवि समाहिता ।
आश्रमाणां तु यो धर्मः क्रियते ब्रह्मवादिभिः

tathā''śramagataṃ dharmaṃ śṛṇu devi samāhitā |
āśramāṇāṃ tu yo dharmaḥ kriyate brahmavādibhiḥ

गृहस्थः प्रवरस्तेषां गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रितः ।
पञ्चयज्ञक्रियाशौचं दारतुष्टिरतन्द्रिता

gṛhasthaḥ pravarasteṣāṃ gārhasthyaṃ dharmamāśritaḥ |
pañcayajñakriyāśaucaṃ dāratuṣṭiratandritā

ऋतुकालाभिगमनं दानयज्ञतपांसि च ।
अविप्रवासस्तस्येष्टः स्वाध्यायश्वाग्निपूर्वकम्

ṛtukālābhigamanaṃ dānayajñatapāṃsi ca |
avipravāsastasyeṣṭaḥ svādhyāyaśvāgnipūrvakam

अतिथीनामाभिमुख्यं शक्त्या चेष्टनिमन्त्रणम् ।
अनुग्रहश्च सर्वेषां मनोवाक्कायकर्मभिः

atithīnāmābhimukhyaṃ śaktyā ceṣṭanimantraṇam |
anugrahaśca sarveṣāṃ manovākkāyakarmabhiḥ

एवमादि शुभं चान्यत्कुर्यात्तद्वृत्तिमान्गृही ।
एवं सञ्चरतस्तस्य पुण्यलोका न संशयः ।

evamādi śubhaṃ cānyatkuryāttadvṛttimāngṛhī |
evaṃ sañcaratastasya puṇyalokā na saṃśayaḥ |

तथैव वानप्रस्थस्य धर्माः प्रोक्ताः सनातनाः

tathaiva vānaprasthasya dharmāḥ proktāḥ sanātanāḥ

गृहवासं समुत्सृकज्य निश्चित्यैकमनाः शुभैः ।
वन्यैरेव तदाहारैः वर्तयेदिति च स्थितिः

gṛhavāsaṃ samutsṛkajya niścityaikamanāḥ śubhaiḥ |
vanyaireva tadāhāraiḥ vartayediti ca sthitiḥ

भूमिशय्या जटाश्मश्रुचर्मवल्कलधारणम् ।
देवतातिथिसत्कारो महाकृच्छ्राभिपूजनम्

bhūmiśayyā jaṭāśmaśrucarmavalkaladhāraṇam |
devatātithisatkāro mahākṛcchrābhipūjanam

अग्निहोत्रं त्रिषवणं नित्यं तस्य विधीयते ।
ब्रह्मचर्यं क्षमा शौचं तस्य धर्मः सनातनः ।
एवं स विगते प्राणे देवलोके महीयते

agnihotraṃ triṣavaṇaṃ nityaṃ tasya vidhīyate |
brahmacaryaṃ kṣamā śaucaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ |
evaṃ sa vigate prāṇe devaloke mahīyate

यतिधर्मास्तथा देवि गृहांस्त्यक्त्वा यतस्ततः ।
आकिञ्चन्यमनारम्भः सर्वतः शौचमार्जवम्

yatidharmāstathā devi gṛhāṃstyaktvā yatastataḥ |
ākiñcanyamanārambhaḥ sarvataḥ śaucamārjavam

सर्वत्र भैक्षचर्या च सर्वत्रैव विवासनम् ।
सदा ध्यानपरत्वं च देहशुद्धिः क्षमा दया ।
तत्वानुगतबुद्धित्वं तस्य धर्मविधिर्भवेत्

sarvatra bhaikṣacaryā ca sarvatraiva vivāsanam |
sadā dhyānaparatvaṃ ca dehaśuddhiḥ kṣamā dayā |
tatvānugatabuddhitvaṃ tasya dharmavidhirbhavet

ब्रह्मचारी च यो देवि जन्मप्रभृति भिक्षितः ।
ब्रह्मचर्यपरो भूत्वा साधयेद्गुरुमात्मनः ।
सर्वकालेषु सर्वत्र गुरुपूजां समाचरेत्

brahmacārī ca yo devi janmaprabhṛti bhikṣitaḥ |
brahmacaryaparo bhūtvā sādhayedgurumātmanaḥ |
sarvakāleṣu sarvatra gurupūjāṃ samācaret

भैक्षचर्याग्निकार्यं च सदा जलनिषेवणम् ।
स्वाध्यायः सततं तस्य एष धर्मः सनातनः

bhaikṣacaryāgnikāryaṃ ca sadā jalaniṣevaṇam |
svādhyāyaḥ satataṃ tasya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

तस्य चेष्टा तु गुर्वर्थमाप्राणान्तमिति स्थितिः ।
गुरोरभावे तत्पुत्रे गुरुवद्वृत्तिमाचरेत्

tasya ceṣṭā tu gurvarthamāprāṇāntamiti sthitiḥ |
gurorabhāve tatputre guruvadvṛttimācaret

एवं सोप्यमलाँल्लोकान्ब्राह्मणः प्रतिपद्यते ।
एष ते कथितो देवि धर्मश्चाश्रमवासिनाम्

evaṃ sopyamalām̐llokānbrāhmaṇaḥ pratipadyate |
eṣa te kathito devi dharmaścāśramavāsinām

चतुर्णामाश्रमो युक्तो लोक इत्येव विद्यते ।
कथितं ते समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

caturṇāmāśramo yukto loka ityeva vidyate |
kathitaṃ te samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi