अध्याय 20: कद्रू के सहस्र अण्डे और अरुण का शाप

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु राजन्यथातथम् ।
गरुडं पक्षिणां श्रेष्ठं वैनतेयं महाबलम्

yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu rājanyathātatham |
garuḍaṃ pakṣiṇāṃ śreṣṭhaṃ vainateyaṃ mahābalam

तथा च गरुडो राजन्सुपर्णश्च यथाऽभवत् ।
यथा च भुजगान्हन्ति तथा मे ब्रुवतः शृणु

tathā ca garuḍo rājansuparṇaśca yathā'bhavat |
yathā ca bhujagānhanti tathā me bruvataḥ śṛṇu

पुराऽहं तात रामेणि जामदग्न्येन धीमता ।
कैलासशिखरे रम्ये मृगान्निघ्नन्सहस्रशः

purā'haṃ tāta rāmeṇi jāmadagnyena dhīmatā |
kailāsaśikhare ramye mṛgānnighnansahasraśaḥ

तमहं तात दृष्टैव शस्त्रण्युत्सृज्य सर्वशः ।
अभिवाद्य पूर्वं रामाय विनयेनोपतस्थिवान्

tamahaṃ tāta dṛṣṭaiva śastraṇyutsṛjya sarvaśaḥ |
abhivādya pūrvaṃ rāmāya vinayenopatasthivān

तमहं कथान्ते वरदं सुपर्णस्य बलौजसी ।
अपृच्छं स च मां प्रीतः प्रत्युवाच युधिष्ठिर

tamahaṃ kathānte varadaṃ suparṇasya balaujasī |
apṛcchaṃ sa ca māṃ prītaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhira

कद्रूश्च विनता चास्तां प्रजापतिसुते उभे ।
ते तु धर्मेणोपयेमे मारीचः कश्यपः प्रभुः

kadrūśca vinatā cāstāṃ prajāpatisute ubhe |
te tu dharmeṇopayeme mārīcaḥ kaśyapaḥ prabhuḥ

प्रादात्ताभ्यां वरं प्रीतो भार्याभ्यां सुमहातपाः

prādāttābhyāṃ varaṃ prīto bhāryābhyāṃ sumahātapāḥ

तत्र कद्रूर्वरं वव्रे पुत्राणां दशतः शतम् ।
तुल्यतेजःप्रभावानां सर्वेषां तुल्यजन्मनाम्

tatra kadrūrvaraṃ vavre putrāṇāṃ daśataḥ śatam |
tulyatejaḥprabhāvānāṃ sarveṣāṃ tulyajanmanām

विनता तु वव्रे द्वौ पुत्रौ वीरौ भरतसत्तम ।
कद्रूपुत्रसहस्रेण तुल्यवेगपराक्रमौ

vinatā tu vavre dvau putrau vīrau bharatasattama |
kadrūputrasahasreṇa tulyavegaparākramau

स तु ताभ्यां वरं प्रादात्तथेत्युक्त्वा महातपाः ।
जनयामास तान्पुत्रां स्ताभ्यामासीद्यथा पुरा

sa tu tābhyāṃ varaṃ prādāttathetyuktvā mahātapāḥ |
janayāmāsa tānputrāṃ stābhyāmāsīdyathā purā

कद्रूः प्रजज्ञे ह्यण्डानां तथैव दशतःशतम् ।
अण्डे द्वे विनता चैव दर्शनीयतरे शुभे

kadrūḥ prajajñe hyaṇḍānāṃ tathaiva daśataḥśatam |
aṇḍe dve vinatā caiva darśanīyatare śubhe

तानि त्वण्डानि तु तयोः कद्रूविनतयोर्द्वयोः ।
सोपस्वेदेषु पात्रेषु निदधुः परिचारिणः

tāni tvaṇḍāni tu tayoḥ kadrūvinatayordvayoḥ |
sopasvedeṣu pātreṣu nidadhuḥ paricāriṇaḥ

निस्सरन्ति तदाऽण्डेभ्यः कद्रूपुत्रा भुजङ्गमाः ।
पञ्चवर्षशते काले दृष्ट्वाऽमोघबलौजसः

nissaranti tadā'ṇḍebhyaḥ kadrūputrā bhujaṅgamāḥ |
pañcavarṣaśate kāle dṛṣṭvā'moghabalaujasaḥ

विनता तेषु जातेषु पन्नगेषु महात्मसु ।
विपुत्रा पुत्रसंतापाद्दण्डमेकं बिभेद ह

vinatā teṣu jāteṣu pannageṣu mahātmasu |
viputrā putrasaṃtāpāddaṇḍamekaṃ bibheda ha

किमनेन करिष्येऽहमिति वाक्यमभाषत ।
नहि पञ्चशते काले पुरा पुत्रौ ददर्श सा

kimanena kariṣye'hamiti vākyamabhāṣata |
nahi pañcaśate kāle purā putrau dadarśa sā

सापश्यदण्डान्निष्क्रान्तं विनापत्रं मनस्विनम् ।
पूर्वकायोपसम्पन्नं वियुक्तमितरेण ह

sāpaśyadaṇḍānniṣkrāntaṃ vināpatraṃ manasvinam |
pūrvakāyopasampannaṃ viyuktamitareṇa ha

दृष्ट्वा तु तं तथारूपमसमग्रशरीरिणम् ।
पुत्रदुःखान्विताऽशोचत्स च पक्षी तथा गतः

dṛṣṭvā tu taṃ tathārūpamasamagraśarīriṇam |
putraduḥkhānvitā'śocatsa ca pakṣī tathā gataḥ

अब्रवीच्च मुदा युक्तः पर्यश्रुनयनस्तदा ।
मातरं च पलाशी ह हतोऽहमिति चासकृत्

abravīcca mudā yuktaḥ paryaśrunayanastadā |
mātaraṃ ca palāśī ha hato'hamiti cāsakṛt

न त्वया काङ्क्षितः कालो यावानेवात्यगात्पुरा ।
आवां भवाय पुत्रौ ते श्वसनाद्बलवत्तरौ

na tvayā kāṅkṣitaḥ kālo yāvānevātyagātpurā |
āvāṃ bhavāya putrau te śvasanādbalavattarau

ईर्ष्याक्रोधाभिभूतत्वाद्योहमेवं कृतस्त्वया ।
तस्मात्त्वमपि मे मातर्दासीभावं गमिष्यसि

īrṣyākrodhābhibhūtatvādyohamevaṃ kṛtastvayā |
tasmāttvamapi me mātardāsībhāvaṃ gamiṣyasi

पञ्चवर्षशतानि त्वं स्पर्धसे वै यया सह ।
दासी तस्या भवित्रीति साश्रुपातमुवाच ह

pañcavarṣaśatāni tvaṃ spardhase vai yayā saha |
dāsī tasyā bhavitrīti sāśrupātamuvāca ha

एष चैव महाभागे बली बलवतांवरः ।
मोक्षयिष्यति ते मातर्दासीभावान्ममानुजः

eṣa caiva mahābhāge balī balavatāṃvaraḥ |
mokṣayiṣyati te mātardāsībhāvānmamānujaḥ