अध्याय 199: दान और अन्न ग्रहण के प्रायश्चित्त

उक्तास्तु भवता भोज्यास्तथाऽभोज्याश्च सर्वशः ।
अत्र मे प्रश्नसन्देहस्तन्मे वद पितामह

uktāstu bhavatā bhojyāstathā'bhojyāśca sarvaśaḥ |
atra me praśnasandehastanme vada pitāmaha

ब्राह्मणानां विशेषेण हव्यकव्यप्रतिग्रहे ।
नानाविधेषु भोज्येषु प्रायश्चित्तानि शंस मे

brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa havyakavyapratigrahe |
nānāvidheṣu bhojyeṣu prāyaścittāni śaṃsa me

हन्त वक्ष्यामि ते राजन्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
प्रतिग्रहेषु भोज्ये च मुच्यते येन पाप्मनः

hanta vakṣyāmi te rājanbrāhmaṇānāṃ mahātmanām |
pratigraheṣu bhojye ca mucyate yena pāpmanaḥ

घृतप्रतिग्रहे चैव सावित्री समिदाहुतिः ।
तिलप्रतिग्रहे चैव सममेतद्युधिष्ठिर

ghṛtapratigrahe caiva sāvitrī samidāhutiḥ |
tilapratigrahe caiva samametadyudhiṣṭhira

मांसप्रतिग्रहे चैव मधुनो लवणस्य च ।
आदित्योदयनं स्थित्वा पूतो भवति ब्राह्मणः

māṃsapratigrahe caiva madhuno lavaṇasya ca |
ādityodayanaṃ sthitvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ

काञ्चनं प्रतिगृह्याथ जपमानो गुरुश्रुतिम् ।
कृष्णायसं च विवृतं धारयन्मुच्यते द्विजः

kāñcanaṃ pratigṛhyātha japamāno guruśrutim |
kṛṣṇāyasaṃ ca vivṛtaṃ dhārayanmucyate dvijaḥ

एवं प्रतिगृहीतेऽथ धने वस्त्रे तथा स्त्रियाम् ।
एवमेव नरश्रेष्ठ सुवर्णस्य प्रतिग्रहे ।

evaṃ pratigṛhīte'tha dhane vastre tathā striyām |
evameva naraśreṣṭha suvarṇasya pratigrahe |

अन्नप्रतिग्रहे चैव पायसेक्षुरसे तथा ।
इक्षुतैलपवित्राणां त्रिसन्ध्येऽप्सु निमज्जनम्

annapratigrahe caiva pāyasekṣurase tathā |
ikṣutailapavitrāṇāṃ trisandhye'psu nimajjanam

व्रीहौ पुष्पे फले चैव जले पिष्टमये तथा ।
यावके दधिदुग्धे च सावित्रीं शतशोऽन्विताम्

vrīhau puṣpe phale caiva jale piṣṭamaye tathā |
yāvake dadhidugdhe ca sāvitrīṃ śataśo'nvitām

उपानहौ च च्छत्रं च प्रतिगृह्यौर्ध्वदेहिके ।
जपेच्छतं समायुक्तस्तेन मुच्यते पाप्मना

upānahau ca cchatraṃ ca pratigṛhyaurdhvadehike |
japecchataṃ samāyuktastena mucyate pāpmanā

क्षेत्रप्रतिग्रहे चैव ग्रहसूतकयोस्तथा ।
त्रीणि रात्राण्युपोषित्वा तेन पापाद्विमुच्यते

kṣetrapratigrahe caiva grahasūtakayostathā |
trīṇi rātrāṇyupoṣitvā tena pāpādvimucyate

कृष्णपक्षे तु यः श्राद्धं पितॄणामश्नुते द्विजः ।
अन्नमेतदहोरात्रात्पूतो भवति ब्राह्मणः

kṛṣṇapakṣe tu yaḥ śrāddhaṃ pitṝṇāmaśnute dvijaḥ |
annametadahorātrātpūto bhavati brāhmaṇaḥ

न च सन्ध्यामुपासीत न च जाप्यं प्रवर्तयेत् ।
न सङ्किरेत्तदन्नं च ततः पूयेत ब्राह्मणः

na ca sandhyāmupāsīta na ca jāpyaṃ pravartayet |
na saṅkirettadannaṃ ca tataḥ pūyeta brāhmaṇaḥ

इत्यर्थमपराङ्णे तु पितॄणां श्राद्धमुच्यते ।
यथोक्तानां यदश्नीयुर्ब्राह्मणाः पूर्वकेतिताः

ityarthamaparāṅṇe tu pitṝṇāṃ śrāddhamucyate |
yathoktānāṃ yadaśnīyurbrāhmaṇāḥ pūrvaketitāḥ

मृतकस्य तृतीयाहे ब्राह्मणो योऽन्नमश्नुते ।
स त्रिवेलं समुन्मज्ज्य द्वादशाहेन शुध्यति

mṛtakasya tṛtīyāhe brāhmaṇo yo'nnamaśnute |
sa trivelaṃ samunmajjya dvādaśāhena śudhyati

द्वादशाहे व्यतीते तु कृतशौचो विशेषतः ।
ब्राह्मणेभ्यो हविर्दत्त्वा मुच्यते तेन पाप्मना

dvādaśāhe vyatīte tu kṛtaśauco viśeṣataḥ |
brāhmaṇebhyo havirdattvā mucyate tena pāpmanā

मृतस्य दशरात्रेण प्रायश्चित्तानि दापयेत् ।
सावित्रीं रैवतीमिष्टिं कूश्माण्डमघमर्षणम्

mṛtasya daśarātreṇa prāyaścittāni dāpayet |
sāvitrīṃ raivatīmiṣṭiṃ kūśmāṇḍamaghamarṣaṇam

मृतकस्य त्रिरात्रे यः समुद्दिष्टे समश्नुते ।
सप्तत्रिषवणं स्नात्वा पूतो भवति ब्राह्मणः

mṛtakasya trirātre yaḥ samuddiṣṭe samaśnute |
saptatriṣavaṇaṃ snātvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ

सिद्धिमाप्नोति विपुलामापदं चैव नाप्नुयात्

siddhimāpnoti vipulāmāpadaṃ caiva nāpnuyāt

यस्तु शूद्रैः समश्नीयाद्ब्राह्मणोऽप्येकभोजने ।
अशौचं विधिवत्तस्य शौचमत्र विधीयते

yastu śūdraiḥ samaśnīyādbrāhmaṇo'pyekabhojane |
aśaucaṃ vidhivattasya śaucamatra vidhīyate

यस्तु वैश्यैः सहाश्नीयाद्ब्राह्मणोऽप्येकभोजने ।
स वै त्रिरात्रं दीक्षित्वा मुच्यते तेन कर्मणा

yastu vaiśyaiḥ sahāśnīyādbrāhmaṇo'pyekabhojane |
sa vai trirātraṃ dīkṣitvā mucyate tena karmaṇā

क्षत्रियैः सह योऽश्नीयाद्ब्राह्मणोऽप्येकभोजने ।
आप्लुतः सह वासोभिस्तेन मुच्येत पाप्मना

kṣatriyaiḥ saha yo'śnīyādbrāhmaṇo'pyekabhojane |
āplutaḥ saha vāsobhistena mucyeta pāpmanā

शूद्रास्य तु कुलं हन्ति वैश्यस्य पशुबान्धवान् ।
क्षत्रियस्य श्रियं हन्ति ब्राह्मणस्य सुवर्चसम्

śūdrāsya tu kulaṃ hanti vaiśyasya paśubāndhavān |
kṣatriyasya śriyaṃ hanti brāhmaṇasya suvarcasam

प्रायश्चित्तं च शान्तिं च जुहुयात्तेन मुच्यते ।
सावित्रीं रैवतीमिष्टिं कूश्माण्डमघमर्षणम् ।

prāyaścittaṃ ca śāntiṃ ca juhuyāttena mucyate |
sāvitrīṃ raivatīmiṣṭiṃ kūśmāṇḍamaghamarṣaṇam |

तथोच्छिष्टमथान्योन्यं सम्प्राशेन्नात्र संशयः ।
रोचना विरजा रात्रिर्मङ्गलालम्भनानि च

tathocchiṣṭamathānyonyaṃ samprāśennātra saṃśayaḥ |
rocanā virajā rātrirmaṅgalālambhanāni ca