उक्तास्तु भवता भोज्यास्तथाऽभोज्याश्च सर्वशः ।
अत्र मे प्रश्नसन्देहस्तन्मे वद पितामह
uktāstu bhavatā bhojyāstathā'bhojyāśca sarvaśaḥ |
atra me praśnasandehastanme vada pitāmaha
Anushasana Parva
Chapter 199: Atonements for accepting gifts and food
इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनद्विशततमोध्यायः ॥
25 verses · 199 of 274
What happens in this chapter
Atonements for accepting gifts and food
Yudhishthira asks how a brahmana is cleansed after accepting gifts and food of many kinds. Bhishma lists the atonements. For ghee or sesame, the Savitri mantra with a fuel-stick offering. For meat, honey or salt, standing until the sun rises. For gold, reciting the Veda and wearing black iron. For grain, flowers, fruit, curd and milk, a hundred Savitri recitations. For sandals and an umbrella given at a funeral rite, a hundred japas. For land, or food at a birth or death, three nights of fasting. A brahmana who eats at a shraddha in the dark fortnight is pure after a day and night. Eating from the same dish with a shudra, vaishya or kshatriya each has its own cleansing, by bath, a three-night vow or ritual purification.
[युधिष्ठिर उवाच
ब्राह्मणानां विशेषेण हव्यकव्यप्रतिग्रहे ।
नानाविधेषु भोज्येषु प्रायश्चित्तानि शंस मे
brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa havyakavyapratigrahe |
nānāvidheṣu bhojyeṣu prāyaścittāni śaṃsa me
भीष्म उवाच
हन्त वक्ष्यामि ते राजन्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।
प्रतिग्रहेषु भोज्ये च मुच्यते येन पाप्मनः
hanta vakṣyāmi te rājanbrāhmaṇānāṃ mahātmanām |
pratigraheṣu bhojye ca mucyate yena pāpmanaḥ
घृतप्रतिग्रहे चैव सावित्री समिदाहुतिः ।
तिलप्रतिग्रहे चैव सममेतद्युधिष्ठिर
ghṛtapratigrahe caiva sāvitrī samidāhutiḥ |
tilapratigrahe caiva samametadyudhiṣṭhira
मांसप्रतिग्रहे चैव मधुनो लवणस्य च ।
आदित्योदयनं स्थित्वा पूतो भवति ब्राह्मणः
māṃsapratigrahe caiva madhuno lavaṇasya ca |
ādityodayanaṃ sthitvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ
काञ्चनं प्रतिगृह्याथ जपमानो गुरुश्रुतिम् ।
कृष्णायसं च विवृतं धारयन्मुच्यते द्विजः
kāñcanaṃ pratigṛhyātha japamāno guruśrutim |
kṛṣṇāyasaṃ ca vivṛtaṃ dhārayanmucyate dvijaḥ
एवं प्रतिगृहीतेऽथ धने वस्त्रे तथा स्त्रियाम् ।
एवमेव नरश्रेष्ठ सुवर्णस्य प्रतिग्रहे ।
evaṃ pratigṛhīte'tha dhane vastre tathā striyām |
evameva naraśreṣṭha suvarṇasya pratigrahe |
अन्नप्रतिग्रहे चैव पायसेक्षुरसे तथा ।
इक्षुतैलपवित्राणां त्रिसन्ध्येऽप्सु निमज्जनम्
annapratigrahe caiva pāyasekṣurase tathā |
ikṣutailapavitrāṇāṃ trisandhye'psu nimajjanam
व्रीहौ पुष्पे फले चैव जले पिष्टमये तथा ।
यावके दधिदुग्धे च सावित्रीं शतशोऽन्विताम्
vrīhau puṣpe phale caiva jale piṣṭamaye tathā |
yāvake dadhidugdhe ca sāvitrīṃ śataśo'nvitām
उपानहौ च च्छत्रं च प्रतिगृह्यौर्ध्वदेहिके ।
जपेच्छतं समायुक्तस्तेन मुच्यते पाप्मना
upānahau ca cchatraṃ ca pratigṛhyaurdhvadehike |
japecchataṃ samāyuktastena mucyate pāpmanā
क्षेत्रप्रतिग्रहे चैव ग्रहसूतकयोस्तथा ।
त्रीणि रात्राण्युपोषित्वा तेन पापाद्विमुच्यते
kṣetrapratigrahe caiva grahasūtakayostathā |
trīṇi rātrāṇyupoṣitvā tena pāpādvimucyate
कृष्णपक्षे तु यः श्राद्धं पितॄणामश्नुते द्विजः ।
अन्नमेतदहोरात्रात्पूतो भवति ब्राह्मणः
kṛṣṇapakṣe tu yaḥ śrāddhaṃ pitṝṇāmaśnute dvijaḥ |
annametadahorātrātpūto bhavati brāhmaṇaḥ
न च सन्ध्यामुपासीत न च जाप्यं प्रवर्तयेत् ।
न सङ्किरेत्तदन्नं च ततः पूयेत ब्राह्मणः
na ca sandhyāmupāsīta na ca jāpyaṃ pravartayet |
na saṅkirettadannaṃ ca tataḥ pūyeta brāhmaṇaḥ
इत्यर्थमपराङ्णे तु पितॄणां श्राद्धमुच्यते ।
यथोक्तानां यदश्नीयुर्ब्राह्मणाः पूर्वकेतिताः
ityarthamaparāṅṇe tu pitṝṇāṃ śrāddhamucyate |
yathoktānāṃ yadaśnīyurbrāhmaṇāḥ pūrvaketitāḥ
मृतकस्य तृतीयाहे ब्राह्मणो योऽन्नमश्नुते ।
स त्रिवेलं समुन्मज्ज्य द्वादशाहेन शुध्यति
mṛtakasya tṛtīyāhe brāhmaṇo yo'nnamaśnute |
sa trivelaṃ samunmajjya dvādaśāhena śudhyati
द्वादशाहे व्यतीते तु कृतशौचो विशेषतः ।
ब्राह्मणेभ्यो हविर्दत्त्वा मुच्यते तेन पाप्मना
dvādaśāhe vyatīte tu kṛtaśauco viśeṣataḥ |
brāhmaṇebhyo havirdattvā mucyate tena pāpmanā
मृतस्य दशरात्रेण प्रायश्चित्तानि दापयेत् ।
सावित्रीं रैवतीमिष्टिं कूश्माण्डमघमर्षणम्
mṛtasya daśarātreṇa prāyaścittāni dāpayet |
sāvitrīṃ raivatīmiṣṭiṃ kūśmāṇḍamaghamarṣaṇam
मृतकस्य त्रिरात्रे यः समुद्दिष्टे समश्नुते ।
सप्तत्रिषवणं स्नात्वा पूतो भवति ब्राह्मणः
mṛtakasya trirātre yaḥ samuddiṣṭe samaśnute |
saptatriṣavaṇaṃ snātvā pūto bhavati brāhmaṇaḥ
सिद्धिमाप्नोति विपुलामापदं चैव नाप्नुयात्
siddhimāpnoti vipulāmāpadaṃ caiva nāpnuyāt
यस्तु शूद्रैः समश्नीयाद्ब्राह्मणोऽप्येकभोजने ।
अशौचं विधिवत्तस्य शौचमत्र विधीयते
yastu śūdraiḥ samaśnīyādbrāhmaṇo'pyekabhojane |
aśaucaṃ vidhivattasya śaucamatra vidhīyate
यस्तु वैश्यैः सहाश्नीयाद्ब्राह्मणोऽप्येकभोजने ।
स वै त्रिरात्रं दीक्षित्वा मुच्यते तेन कर्मणा
yastu vaiśyaiḥ sahāśnīyādbrāhmaṇo'pyekabhojane |
sa vai trirātraṃ dīkṣitvā mucyate tena karmaṇā
क्षत्रियैः सह योऽश्नीयाद्ब्राह्मणोऽप्येकभोजने ।
आप्लुतः सह वासोभिस्तेन मुच्येत पाप्मना
kṣatriyaiḥ saha yo'śnīyādbrāhmaṇo'pyekabhojane |
āplutaḥ saha vāsobhistena mucyeta pāpmanā
शूद्रास्य तु कुलं हन्ति वैश्यस्य पशुबान्धवान् ।
क्षत्रियस्य श्रियं हन्ति ब्राह्मणस्य सुवर्चसम्
śūdrāsya tu kulaṃ hanti vaiśyasya paśubāndhavān |
kṣatriyasya śriyaṃ hanti brāhmaṇasya suvarcasam
प्रायश्चित्तं च शान्तिं च जुहुयात्तेन मुच्यते ।
सावित्रीं रैवतीमिष्टिं कूश्माण्डमघमर्षणम् ।
prāyaścittaṃ ca śāntiṃ ca juhuyāttena mucyate |
sāvitrīṃ raivatīmiṣṭiṃ kūśmāṇḍamaghamarṣaṇam |
तथोच्छिष्टमथान्योन्यं सम्प्राशेन्नात्र संशयः ।
रोचना विरजा रात्रिर्मङ्गलालम्भनानि च
tathocchiṣṭamathānyonyaṃ samprāśennātra saṃśayaḥ |
rocanā virajā rātrirmaṅgalālambhanāni ca
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)