अध्याय 198: किस वर्ण का अन्न कौन ग्रहण करे

के भोज्या ब्राह्मणस्येह के भोज्याः क्षत्रियस्य ह ।
तथा वैश्यस्य के भोज्याः के शूद्रस्य च भारत

ke bhojyā brāhmaṇasyeha ke bhojyāḥ kṣatriyasya ha |
tathā vaiśyasya ke bhojyāḥ ke śūdrasya ca bhārata

ब्राह्मणा ब्राह्मणस्येह भोज्या ये चैव क्षत्रियाः ।
वैश्याश्चापि तथा भोज्याः शूद्राश्च परिवर्जिताः

brāhmaṇā brāhmaṇasyeha bhojyā ye caiva kṣatriyāḥ |
vaiśyāścāpi tathā bhojyāḥ śūdrāśca parivarjitāḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या भोज्या वै क्षत्रियस्य ह ।
वर्जनीयास्तु वै शूद्राः सर्वभक्षा विकर्मिणः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā bhojyā vai kṣatriyasya ha |
varjanīyāstu vai śūdrāḥ sarvabhakṣā vikarmiṇaḥ

वैश्यास्तु भोज्या विप्राणां क्षत्रियाणां तथैव च ।
नित्याग्नयो विविक्ताश्च चातुर्मास्यरताश्च ये

vaiśyāstu bhojyā viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva ca |
nityāgnayo viviktāśca cāturmāsyaratāśca ye

शूद्राणामथ यो भुङ्क्ते स भुङ्क्ते पृथिवीमलम् ।
मलं नृणां स पिबति मलं भुङ्क्ते जनस्य च

śūdrāṇāmatha yo bhuṅkte sa bhuṅkte pṛthivīmalam |
malaṃ nṛṇāṃ sa pibati malaṃ bhuṅkte janasya ca

शूद्राणां यस्तथा भुङ्क्ते स भुङ्क्ते पृथिवीमलम् ।
पृथिवीमलमश्नन्ति ये द्विजाः शूद्रभोजिनः

śūdrāṇāṃ yastathā bhuṅkte sa bhuṅkte pṛthivīmalam |
pṛthivīmalamaśnanti ye dvijāḥ śūdrabhojinaḥ

शूद्रस्य कर्मनिष्ठायां विकर्मस्थोपि पच्यते ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो विकर्मस्थश्च पच्यते

śūdrasya karmaniṣṭhāyāṃ vikarmasthopi pacyate |
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo vikarmasthaśca pacyate

स्वाध्यायनिरता विप्रास्तथा स्वस्त्ययने नृणाम् ।
रक्षणे क्षत्रियं प्राहुर्वैश्यं पुष्ट्यर्थमेव च

svādhyāyaniratā viprāstathā svastyayane nṛṇām |
rakṣaṇe kṣatriyaṃ prāhurvaiśyaṃ puṣṭyarthameva ca

करोति कर्म यद्वैश्यस्तद्गत्वा ह्युपजीवति ।
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमकुत्सा वैश्यकर्मणि

karoti karma yadvaiśyastadgatvā hyupajīvati |
kṛṣigorakṣyavāṇijyamakutsā vaiśyakarmaṇi

शूद्रकर्म तु यः कुर्यादवहाय स्वकर्म च ।
स विज्ञेयो यथा शूद्रो न च भोज्यः कदाचन

śūdrakarma tu yaḥ kuryādavahāya svakarma ca |
sa vijñeyo yathā śūdro na ca bhojyaḥ kadācana

चिकित्सकः काण्डपृष्ठः पुराऽध्यक्षः पुरोहितः ।
सांवत्सरो वृथाध्यायी सर्वे ते शूद्रसंमिताः

cikitsakaḥ kāṇḍapṛṣṭhaḥ purā'dhyakṣaḥ purohitaḥ |
sāṃvatsaro vṛthādhyāyī sarve te śūdrasaṃmitāḥ

शूद्रकर्मस्वथैतेषु यो भुङ्क्ते निरपत्रपः ।
अभोज्यभोजनं भुक्त्वा भयं प्राप्नोति दारुणम्

śūdrakarmasvathaiteṣu yo bhuṅkte nirapatrapaḥ |
abhojyabhojanaṃ bhuktvā bhayaṃ prāpnoti dāruṇam

कुलं वीर्यं च तेजश्च तिर्यग्योनित्वमेव च ।
स प्रयाति यथा श्वा वै निष्क्रियो धर्मवर्जितः

kulaṃ vīryaṃ ca tejaśca tiryagyonitvameva ca |
sa prayāti yathā śvā vai niṣkriyo dharmavarjitaḥ

भुङ्क्ते चिकित्सकस्यान्नं तदन्नं च पुरीषवत् ।
पुंश्चल्यन्नं च मूत्रं स्यात्कारुकान्नं च शोणितम्

bhuṅkte cikitsakasyānnaṃ tadannaṃ ca purīṣavat |
puṃścalyannaṃ ca mūtraṃ syātkārukānnaṃ ca śoṇitam

विद्योपजीविनोऽन्नं च यो भुङ्क्ते साधुसम्मतः ।
तदप्यन्नं यथा शौद्रं तत्साधुः परिवर्जयेत्

vidyopajīvino'nnaṃ ca yo bhuṅkte sādhusammataḥ |
tadapyannaṃ yathā śaudraṃ tatsādhuḥ parivarjayet

वचनीयस्य यो भुङ्क्ते तमाहुः शोणितं ह्रदम् ।
पिशुनं भोजनं भुङ्क्ते ब्रह्महत्यासमं विदुः

vacanīyasya yo bhuṅkte tamāhuḥ śoṇitaṃ hradam |
piśunaṃ bhojanaṃ bhuṅkte brahmahatyāsamaṃ viduḥ

असत्कृतमवज्ञातं न भोक्तव्यं कदाचन

asatkṛtamavajñātaṃ na bhoktavyaṃ kadācana

व्याधिं कुलक्षयं चैव क्षिप्रं प्राप्नोति ब्राह्मणः ।
नगरीरक्षिणो भुङ्क्ते श्वपचप्रवणो भवेत्

vyādhiṃ kulakṣayaṃ caiva kṣipraṃ prāpnoti brāhmaṇaḥ |
nagarīrakṣiṇo bhuṅkte śvapacapravaṇo bhavet

गोघ्ने च ब्राह्मणघ्ने च सुरापे गुरुतल्पगे ।
भुक्त्वाऽन्नं जायते विप्रो रक्षसां कुलवर्धनः

goghne ca brāhmaṇaghne ca surāpe gurutalpage |
bhuktvā'nnaṃ jāyate vipro rakṣasāṃ kulavardhanaḥ

न्यासापहारिणो भुक्त्वा कृतघ्ने क्लीबवर्तिनि ।
जायते शबरावासे मध्यदेशबहिष्कृते

nyāsāpahāriṇo bhuktvā kṛtaghne klībavartini |
jāyate śabarāvāse madhyadeśabahiṣkṛte

अभोज्याश्चैव भोज्याश्च मया प्रोक्ता यथाविधि ।
किमन्यदद्य कौन्तेय मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥]

abhojyāścaiva bhojyāśca mayā proktā yathāvidhi |
kimanyadadya kaunteya mattastvaṃ śrotumicchasi ||]