अनुशासन पर्व

अध्याय 175: बृहस्पति अहिंसा को परम कल्याण बताते हैं

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि पञ्चसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

11 श्लोक · 175 में से 274

इस अध्याय में क्या होता है

बृहस्पति अहिंसा को परम कल्याण बताते हैं

युधिष्ठिर पूछते हैं कि अहिंसा, वैदिक कर्म, ध्यान, इन्द्रियसंयम, तप और गुरुसेवा में श्रेष्ठ क्या है। बृहस्पति कहते हैं कि ये छहों धर्म के अलग-अलग द्वार हैं, पर वे परम कल्याण की बात बताएँगे। संयमी विद्वान अहिंसा पर टिके धर्म का आचरण करे। सब प्राणियों के प्रति दण्ड त्यागकर और काम, क्रोध को वश में करके वह सिद्धि पाता है। जो अपने सुख के लिए निर्दोष प्राणियों को मारता है, वह मरकर सुखी नहीं होता। जो सब प्राणियों को अपने समान देखता है, वह सुख पाता है। धर्म का संक्षेप वे यों कहते हैं: जो अपने लिए प्रतिकूल हो, वह दूसरे के साथ न करो। देने और न देने में, सुख-दुःख में, प्रिय-अप्रिय में अपनी आत्मा को ही मापदण्ड मानो। इतना कहकर देवगुरु सबके देखते-देखते स्वर्ग को चले जाते हैं।

युधिष्ठिर उवाच

175.1

अहिंसा वैदिकं कर्म ध्यानमिन्द्रियसंयमः ।
तपोऽथ गुरुशुश्रूषा किं श्रेयः पुरुषं प्रति

ahiṃsā vaidikaṃ karma dhyānamindriyasaṃyamaḥ |
tapo'tha guruśuśrūṣā kiṃ śreyaḥ puruṣaṃ prati

बृहस्पतिरुवाच

175.2

सर्वाण्येतानि धर्मस्य पृथग्द्वाराणि नित्यशः ।
शृणु संकीर्त्यमानानि षडेव भरतर्षभ

sarvāṇyetāni dharmasya pṛthagdvārāṇi nityaśaḥ |
śṛṇu saṃkīrtyamānāni ṣaḍeva bharatarṣabha

175.3

हन्त निःश्रेयसं जन्तोरहं वक्ष्याम्यनुत्तमम् ।
अहिंसापाश्रयं धर्मं दान्तो विद्वान्समाचरेत्

hanta niḥśreyasaṃ jantorahaṃ vakṣyāmyanuttamam |
ahiṃsāpāśrayaṃ dharmaṃ dānto vidvānsamācaret

175.4

त्रिदण्डं सर्वभूतेषु निधाय पुरुषः शुचिः ।
कामक्रोधौ च संयम्य ततः सिद्धिमवाप्नुते

tridaṇḍaṃ sarvabhūteṣu nidhāya puruṣaḥ śuciḥ |
kāmakrodhau ca saṃyamya tataḥ siddhimavāpnute

175.5

अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः ।
आत्मनः सुखमन्विच्छन्स प्रेत्य न सुखी भवेत्

ahiṃsakāni bhūtāni daṇḍena vinihanti yaḥ |
ātmanaḥ sukhamanvicchansa pretya na sukhī bhavet

175.6

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति पूरुषः ।
त्यक्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य सुखमेधते

ātmopamastu bhūteṣu yo vai bhavati pūruṣaḥ |
tyaktadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya sukhamedhate

175.7

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदेषिणः

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ |
devā'pi mārge muhyanti hyapadasya padeṣiṇaḥ

175.8

न तत्परस्य संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
एष संक्षेपतो धर्मः कामादन्यः प्रवर्तते

na tatparasya saṃdadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |
eṣa saṃkṣepato dharmaḥ kāmādanyaḥ pravartate

175.9

प्रख्यापने च दाने च सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
आत्मौपम्येन पुरुषः प्रमाणमधिगच्छति

prakhyāpane ca dāne ca sukhaduḥkhe priyāpriye |
ātmaupamyena puruṣaḥ pramāṇamadhigacchati

175.10

यथा परः प्रक्रमते परेषु
तथा परे प्रक्रमन्ते परस्मिन् ।
निषेवते स्वसमां जीवलोके
यथा धर्मो नैपुणेनोपदिष्टः ।

yathā paraḥ prakramate pareṣu
tathā pare prakramante parasmin |
niṣevate svasamāṃ jīvaloke
yathā dharmo naipuṇenopadiṣṭaḥ |

वैशम्पायन उवाच

175.11

इत्युक्त्वा तं सुरगुरुधर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
दिवामचक्रमे धीमान्पश्यतामेव नस्तदा

ityuktvā taṃ suragurudharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
divāmacakrame dhīmānpaśyatāmeva nastadā

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)