अध्याय 176: चतुर्विध अहिंसा और मांस का त्याग

ततो युधिष्ठिरो राजा शरतल्पे पितामहम् ।
पुनरेव महाराज पप्रच्छ वदतांवरः

tato yudhiṣṭhiro rājā śaratalpe pitāmaham |
punareva mahārāja papraccha vadatāṃvaraḥ

ऋषयो ब्राह्मणा देवाः प्रशंसन्ति महामते ।
अहिंसालक्षणं धर्मं वेदप्रामाण्यदर्शनात्

ṛṣayo brāhmaṇā devāḥ praśaṃsanti mahāmate |
ahiṃsālakṣaṇaṃ dharmaṃ vedaprāmāṇyadarśanāt

कर्मणा न नरः कुर्वन्हिंसां पार्थिवसत्तम ।
वाचा च मनसा चैवं ततो दुःखात्प्रमुच्यते

karmaṇā na naraḥ kurvanhiṃsāṃ pārthivasattama |
vācā ca manasā caivaṃ tato duḥkhātpramucyate

चतुर्विधेयं निर्दिष्टा ह्यहिंसा ब्रह्मवादिभिः ।
एकैकतोऽपि विभ्रष्टा न भवत्यरिसूदन

caturvidheyaṃ nirdiṣṭā hyahiṃsā brahmavādibhiḥ |
ekaikato'pi vibhraṣṭā na bhavatyarisūdana

यथा सर्वश्चतुष्पाद्वै त्रिभिः पादैर्न तिष्ठति ।
तथैवेयं महीपाल कारणैः प्रोच्यते त्रिभिः

yathā sarvaścatuṣpādvai tribhiḥ pādairna tiṣṭhati |
tathaiveyaṃ mahīpāla kāraṇaiḥ procyate tribhiḥ

यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम् ।
सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे

yathā nāgapade'nyāni padāni padagāminām |
sarvāṇyevāpidhīyante padajātāni kauñjare

एवं लोकेष्वहिंसा तु निर्दिष्टा धर्मतः पुरा ।
कर्म्णा लिप्यते जन्तुर्वाचा च मनसाऽपि च

evaṃ lokeṣvahiṃsā tu nirdiṣṭā dharmataḥ purā |
karmṇā lipyate janturvācā ca manasā'pi ca

पूर्वं तु मनसा त्यक्त्वा त्यजेद्वाचाऽथ कर्मणा ।
हिंसां तु नोपयुञ्जीत तथा हिंसा चतुर्विधा

pūrvaṃ tu manasā tyaktvā tyajedvācā'tha karmaṇā |
hiṃsāṃ tu nopayuñjīta tathā hiṃsā caturvidhā

काये मनसि वाक्येऽपि दोषा ह्येते प्रकीर्तिताः ।
[न भक्षयति यो मांसं त्रिविधं स विमुच्यते

kāye manasi vākye'pi doṣā hyete prakīrtitāḥ |
[na bhakṣayati yo māṃsaṃ trividhaṃ sa vimucyate

त्रिकारणं तु निर्दिष्टं श्रूयते ब्रह्मवादिभिः ।
मनो वाचि तथाऽऽस्वादे दोषा ह्येषु प्रतिष्ठिताः ॥]

trikāraṇaṃ tu nirdiṣṭaṃ śrūyate brahmavādibhiḥ |
mano vāci tathā''svāde doṣā hyeṣu pratiṣṭhitāḥ ||]

न भक्षयन्त्यतो मांसं तपोयुक्ता मनीषिणः ।
दोषांस्तु भक्षणे राजन्मांसस्येह निबोध मे

na bhakṣayantyato māṃsaṃ tapoyuktā manīṣiṇaḥ |
doṣāṃstu bhakṣaṇe rājanmāṃsasyeha nibodha me

पुत्र मांसोपमं जानन्खादते यो विचेतनः ।
मांसं मोहसमायुक्तः पुरुषः सोऽधमः स्मृतः

putra māṃsopamaṃ jānankhādate yo vicetanaḥ |
māṃsaṃ mohasamāyuktaḥ puruṣaḥ so'dhamaḥ smṛtaḥ

पितृमातृसमायोगे पुत्रत्वं जायते यथा ।
हिंसां कृत्वाऽवशः पापो भूयिष्ठं जायते तथा

pitṛmātṛsamāyoge putratvaṃ jāyate yathā |
hiṃsāṃ kṛtvā'vaśaḥ pāpo bhūyiṣṭhaṃ jāyate tathā

रसश्च हृदि जिह्वाया ज्ञानं प्रज्ञायते यथा ।
तथा शास्त्रेषु नियतं रागो ह्यास्वादिताद्भवेत्

rasaśca hṛdi jihvāyā jñānaṃ prajñāyate yathā |
tathā śāstreṣu niyataṃ rāgo hyāsvāditādbhavet

संस्कृतासंस्कृताः पक्वा लवणालवणास्तथा ।
प्रजायन्ते यथा भावास्तथा चित्तं निरुध्यते

saṃskṛtāsaṃskṛtāḥ pakvā lavaṇālavaṇāstathā |
prajāyante yathā bhāvāstathā cittaṃ nirudhyate

भेरीमृदङ्गशब्दांश्च तन्त्रीशब्दांश्च पुष्कलान् ।
निषेविष्यन्ति वै मन्दा मांसभक्षाः कथं नराः

bherīmṛdaṅgaśabdāṃśca tantrīśabdāṃśca puṣkalān |
niṣeviṣyanti vai mandā māṃsabhakṣāḥ kathaṃ narāḥ

परेषां धनधान्यानां हिसकाः स्तावकास्तथा ।
प्रशंसकाश्च मांसस्य नित्यं स्वर्गे बहिष्कृताः

pareṣāṃ dhanadhānyānāṃ hisakāḥ stāvakāstathā |
praśaṃsakāśca māṃsasya nityaṃ svarge bahiṣkṛtāḥ

अचिन्तितमनिर्दिष्टमसङ्कल्पितमेव च ।
रसगृद्ध्याऽभिभूता ये प्रशंसन्ति फलार्थिनः

acintitamanirdiṣṭamasaṅkalpitameva ca |
rasagṛddhyā'bhibhūtā ye praśaṃsanti phalārthinaḥ

प्रशंसा ह्येव मांसस्य दोषकल्पफलान्विता

praśaṃsā hyeva māṃsasya doṣakalpaphalānvitā

भस्म विष्ठा कृमिर्वाऽपि निष्ठा यस्येदृशी ध्रुवा ।
स कायः परपीडाभिः कथं धार्योविपश्चिता

bhasma viṣṭhā kṛmirvā'pi niṣṭhā yasyedṛśī dhruvā |
sa kāyaḥ parapīḍābhiḥ kathaṃ dhāryovipaścitā

जीवितं हि परित्यज्य बहवः साधवो जनाः ।
स्वमांसैः परमांसानि परिपाल्य दिवं गताः

jīvitaṃ hi parityajya bahavaḥ sādhavo janāḥ |
svamāṃsaiḥ paramāṃsāni paripālya divaṃ gatāḥ

एवमेषा महाराज चतुर्भिः कारणैः स्मृता ।
अहिंसा तव निर्दिष्टा सर्वधर्मानुसंहिता

evameṣā mahārāja caturbhiḥ kāraṇaiḥ smṛtā |
ahiṃsā tava nirdiṣṭā sarvadharmānusaṃhitā