अध्याय 174: पश्चात्ताप और अन्नदान की महिमा

अधर्मस्य गतिर्ब्रह्मन्कथिता मे त्वयाऽनघ ।
धर्मस्य तु गतिं श्रोतुमिच्छामि वदतांवर

adharmasya gatirbrahmankathitā me tvayā'nagha |
dharmasya tu gatiṃ śrotumicchāmi vadatāṃvara

कृत्वा कर्माणि पापानि कथं यान्ति शुभां गतिम् ।
कर्मणा च कृतेनेह केन यान्ति शुभां गतिम्

kṛtvā karmāṇi pāpāni kathaṃ yānti śubhāṃ gatim |
karmaṇā ca kṛteneha kena yānti śubhāṃ gatim

कृत्वा पापानि कर्माणि अधर्मवशमागतः ।
मनसा विपरीतेन निरयं प्रतिपद्यते

kṛtvā pāpāni karmāṇi adharmavaśamāgataḥ |
manasā viparītena nirayaṃ pratipadyate

मोहादधर्मं यः कृत्वा पुनः समनुतप्यते ।
मनःसमाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम्

mohādadharmaṃ yaḥ kṛtvā punaḥ samanutapyate |
manaḥsamādhisaṃyukto na sa seveta duṣkṛtam

[यथायथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हते ।
तथातथा शरीरं तु तेनाधर्मेण मुच्यते

[yathāyathā manastasya duṣkṛtaṃ karma garhate |
tathātathā śarīraṃ tu tenādharmeṇa mucyate

यदि व्याहरते राजन्विप्राणां धर्मवादिनाम् ।
ततोऽधर्मकृतात्क्षिप्रमपवादात्प्रमुच्यते ॥]

yadi vyāharate rājanviprāṇāṃ dharmavādinām |
tato'dharmakṛtātkṣipramapavādātpramucyate ||]

यथायथा नरः सम्यगध्रममनुभाषते ।
समाहितेन मनसा विमुच्येत तथातथा ।
भुजङ्ग इव निर्मोकात्पूर्वभुक्ताज्जरान्वितात्

yathāyathā naraḥ samyagadhramamanubhāṣate |
samāhitena manasā vimucyeta tathātathā |
bhujaṅga iva nirmokātpūrvabhuktājjarānvitāt

दत्त्वा विप्रस्य दानानि विविधानि समाहितः ।
मनःसमाधिसंयुक्तः सुगतिं प्रतिपद्यते

dattvā viprasya dānāni vividhāni samāhitaḥ |
manaḥsamādhisaṃyuktaḥ sugatiṃ pratipadyate

प्रदानानि तु वक्ष्यामि यानि दत्त्वा युधिष्ठिर ।
नरः कृत्वाऽप्यकार्याणि ततो धर्मेण युज्यते

pradānāni tu vakṣyāmi yāni dattvā yudhiṣṭhira |
naraḥ kṛtvā'pyakāryāṇi tato dharmeṇa yujyate

सर्वेषामेव दानानामन्नं श्रेष्ठमुदाहृतम् ।
पूर्वमन्नं प्रदातव्यमृजुना धर्ममिच्छता

sarveṣāmeva dānānāmannaṃ śreṣṭhamudāhṛtam |
pūrvamannaṃ pradātavyamṛjunā dharmamicchatā

प्राणा ह्यन्नं मनुष्याणां तस्माज्जन्तुश्च जायते ।
अन्ने प्रतिष्ठितो लोकस्तस्मादन्नं प्रशस्यते

prāṇā hyannaṃ manuṣyāṇāṃ tasmājjantuśca jāyate |
anne pratiṣṭhito lokastasmādannaṃ praśasyate

अन्नमेव प्रशंसन्ति देवर्षिपितृमानवाः ।
अन्नस्य हि प्रदानेन स्वर्गमाप्नोति मानवः

annameva praśaṃsanti devarṣipitṛmānavāḥ |
annasya hi pradānena svargamāpnoti mānavaḥ

न्यायलब्धं प्रदातव्यं द्विजातिभ्योऽन्नमुत्तमम् ।
स्वाध्यायसमुपेतेभ्यः प्रहृष्टेनान्तरात्मना

nyāyalabdhaṃ pradātavyaṃ dvijātibhyo'nnamuttamam |
svādhyāyasamupetebhyaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā

यस्य ह्यन्नमुपाश्नन्ति ब्राह्मणानां शतं दश ।
हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत्

yasya hyannamupāśnanti brāhmaṇānāṃ śataṃ daśa |
hṛṣṭena manasā dattaṃ na sa tiryaggatirbhavet

ब्राह्मणानां सहस्राणि दश भोज्य नरर्षभ ।
नरोऽधर्मात्प्रमुच्येत योगेष्वभिरतः सदा

brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi daśa bhojya nararṣabha |
naro'dharmātpramucyeta yogeṣvabhirataḥ sadā

भैक्ष्येणान्नं समाहृत्य दद्यादन्नं द्विजेषु वै ।
सुवर्णदानात्पापानि नश्यन्ति सुबहून्यपि

bhaikṣyeṇānnaṃ samāhṛtya dadyādannaṃ dvijeṣu vai |
suvarṇadānātpāpāni naśyanti subahūnyapi

दत्त्वा वृत्तिकरीं भूमिं पातकेनापि मुच्यते ।
पारायणैश्च वेदानां मुच्यते पातकैर्द्विजः

dattvā vṛttikarīṃ bhūmiṃ pātakenāpi mucyate |
pārāyaṇaiśca vedānāṃ mucyate pātakairdvijaḥ

गायत्र्याश्चैव लक्षेण गोसहस्रस्य तर्पणात् ।
वेदार्थं ज्ञापयित्वा तु शुद्धान्विप्रान्यथार्थतः

gāyatryāścaiva lakṣeṇa gosahasrasya tarpaṇāt |
vedārthaṃ jñāpayitvā tu śuddhānviprānyathārthataḥ

सर्वत्यागादिभिश्चैव मुच्यते पातकैर्द्विजः ।
सर्वातिथ्यं परं ह्येषां तस्माद्दानं परं स्मृतम्

sarvatyāgādibhiścaiva mucyate pātakairdvijaḥ |
sarvātithyaṃ paraṃ hyeṣāṃ tasmāddānaṃ paraṃ smṛtam

अहिंसन्ब्राह्मणस्वानि न्यायेन परिपाल्य च ।
क्षत्रियस्तरसा प्राप्तमन्नं यो वै प्रयच्छति

ahiṃsanbrāhmaṇasvāni nyāyena paripālya ca |
kṣatriyastarasā prāptamannaṃ yo vai prayacchati

द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यः प्रयतः सुसमाहितः ।
तेनापोहति धर्मात्मन्दुष्कृतं कर्म पाण्डव

dvijebhyo vedavṛddhebhyaḥ prayataḥ susamāhitaḥ |
tenāpohati dharmātmanduṣkṛtaṃ karma pāṇḍava

षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर्भागमुपार्जितम् ।
वैश्योऽददद्द्विजातिभ्यः पापेभ्यः परिमुच्यते

ṣaḍbhāgapariśuddhaṃ ca kṛṣerbhāgamupārjitam |
vaiśyo'dadaddvijātibhyaḥ pāpebhyaḥ parimucyate

अवाप्य प्राणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम् ।
अन्नं दत्त्वा द्विजातिभ्यः शूद्रः पापात्प्रमुच्यते

avāpya prāṇasaṃdehaṃ kārkaśyena samārjitam |
annaṃ dattvā dvijātibhyaḥ śūdraḥ pāpātpramucyate

औरसेन बलेनान्नमर्जयित्वाऽविहिंसकः ।
यः प्रयच्छति विप्रेभ्यो न स दुर्गाणि पश्यति

aurasena balenānnamarjayitvā'vihiṃsakaḥ |
yaḥ prayacchati viprebhyo na sa durgāṇi paśyati

न्यायेनैवाप्तमन्नं तु नरो हर्षसमन्वितः ।
द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यो दत्त्वा पापात्प्रमुच्यते

nyāyenaivāptamannaṃ tu naro harṣasamanvitaḥ |
dvijebhyo vedavṛddhebhyo dattvā pāpātpramucyate

अन्नमूर्जस्करं लोके दत्त्वोर्जस्वी भवेन्नरः ।
सतां पन्थानमावृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

annamūrjaskaraṃ loke dattvorjasvī bhavennaraḥ |
satāṃ panthānamāvṛtya sarvapāpaiḥ pramucyate

शूद्रान्नं नैव भोक्तव्यं विप्रैर्धर्मपरायणैः ।
आपद्येव स्वदासानां भोक्तव्यं स्वयमुद्यतैः

śūdrānnaṃ naiva bhoktavyaṃ viprairdharmaparāyaṇaiḥ |
āpadyeva svadāsānāṃ bhoktavyaṃ svayamudyataiḥ

दानवद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ।
ते हि प्राणस्य दातारस्तेभ्यो धर्मः सनातनः

dānavadbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ |
te hi prāṇasya dātārastebhyo dharmaḥ sanātanaḥ

सर्वावस्थं मनुष्येण न्यायेनान्नमुपार्जितम् ।
कार्यं पात्रागतं नित्यमन्नं हि परमा गतिः

sarvāvasthaṃ manuṣyeṇa nyāyenānnamupārjitam |
kāryaṃ pātrāgataṃ nityamannaṃ hi paramā gatiḥ

अन्नस्य हि प्रदानेन नरो रौद्रं न सेवते ।
तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्यायपरिवर्जितम्

annasya hi pradānena naro raudraṃ na sevate |
tasmādannaṃ pradātavyamanyāyaparivarjitam

यतेद्ब्राह्मणपूर्वं हि भोक्तुमन्नं गृही सदा ।
अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादन्नपानीयदानतः

yatedbrāhmaṇapūrvaṃ hi bhoktumannaṃ gṛhī sadā |
avandhyaṃ divasaṃ kuryādannapānīyadānataḥ

भोजयित्वा दशशतं नरो वेदविदां नृप ।
न्यायविद्धर्मविदुषामितिहासविदां तथा

bhojayitvā daśaśataṃ naro vedavidāṃ nṛpa |
nyāyaviddharmaviduṣāmitihāsavidāṃ tathā

न याति नरकं घोरं संसारांश्च न सेवते ।
सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते सुखम्

na yāti narakaṃ ghoraṃ saṃsārāṃśca na sevate |
sarvakāmasamāyuktaḥ pretya cāpyaśnute sukham

एवं सुखसमायुक्तो रमते विगतज्वरः ।
रूपवान्कीर्तिमांश्चैव धनवांश्चोपपद्यते

evaṃ sukhasamāyukto ramate vigatajvaraḥ |
rūpavānkīrtimāṃścaiva dhanavāṃścopapadyate

एतत्ते सर्वमाख्यातमन्नदानफलं महूत् ।
मूलमेतत्तु धर्माणां प्रदानानां च भारत

etatte sarvamākhyātamannadānaphalaṃ mahūt |
mūlametattu dharmāṇāṃ pradānānāṃ ca bhārata